زخم شریانی چیست؟
زخم شریانی (Arterial Ulcer) نوعی زخم مزمن است که در اثر کاهش خونرسانی شریانی به بافتها ایجاد میشود. در این نوع زخم، به دلیل تنگی یا انسداد شریانها، اکسیژن و مواد مغذی کافی به پوست و بافتهای زیرین نمیرسد و در نتیجه بافت بهتدریج دچار ایسکمی (کمخونی) و نکروز میشود.
شایعترین علت ایجاد زخم شریانی، بیماری شریان محیطی (Peripheral Arterial Disease یا PAD) است که معمولاً در اثر تصلب شرایین (آترواسکلروز) رخ میدهد. عواملی مانند دیابت، سیگار، فشار خون بالا، چربی خون بالا و افزایش سن نیز خطر ابتلا به این بیماری را افزایش میدهند.
زخم شریانی بیشتر در پاها و انگشتان پا دیده میشود و برخلاف بسیاری از زخمهای مزمن، معمولاً درد زیادی دارد و بدون بهبود جریان خون، ترمیم آن بسیار دشوار است.
چرا شناخت ظاهر زخم اهمیت دارد؟
تشخیص صحیح ظاهر زخم، اولین قدم در انتخاب درمان مناسب است. زخم شریانی از نظر علت ایجاد، روند درمان و نوع مراقبت با زخمهای وریدی، دیابتی یا فشاری تفاوت اساسی دارد.
برای مثال، برخی درمانهایی که در زخم وریدی مفید هستند، مانند بانداژهای فشاری، در بیمار مبتلا به زخم شریانی شدید ممکن است خطرناک باشند و باعث کاهش بیشتر خونرسانی شوند.
به همین دلیل، شناخت ویژگیهای ظاهری زخم شریانی به پزشکان، پرستاران و حتی بیماران کمک میکند تا سریعتر به علت اصلی زخم شک کنند و بیمار برای بررسی وضعیت عروق و شروع درمان مناسب ارجاع داده شود.
زخم شریانی چگونه ایجاد میشود؟
در حالت طبیعی، شریانها خون غنی از اکسیژن را از قلب به اندامها منتقل میکنند. زمانی که این عروق به دلیل رسوب چربی، التهاب یا سایر بیماریهای عروقی تنگ یا مسدود شوند، خون کافی به پوست و بافتها نمیرسد.
کاهش خونرسانی باعث میشود سلولهای پوست نتوانند اکسیژن و مواد مغذی مورد نیاز خود را دریافت کنند. در نتیجه، حتی یک آسیب کوچک یا فشار خفیف نیز ممکن است به زخمی تبدیل شود که بهدلیل کمبود خون، توانایی ترمیم طبیعی را ندارد.
هرچه کاهش جریان خون شدیدتر باشد، احتمال ایجاد زخم، نکروز بافت و حتی از دست رفتن اندام افزایش پیدا میکند.
مشخصات ظاهری زخم شریانی
زخم شریانی معمولاً ظاهر مشخصی دارد و بررسی دقیق آن میتواند سرنخهای ارزشمندی درباره علت زخم در اختیار پزشک قرار دهد.
محل ایجاد زخم
زخم شریانی معمولاً در قسمتهایی از پا ایجاد میشود که دورترین فاصله را از قلب دارند و خونرسانی در آنها ضعیفتر است.
شایعترین محلهای ایجاد زخم عبارتاند از:
- نوک انگشتان پا
- بین انگشتان پا
- روی انگشتان
- کناره خارجی پا
- پاشنه پا
- روی برجستگیهای استخوانی مچ پا
برخلاف زخم وریدی که اغلب اطراف قوزک داخلی پا دیده میشود، زخم شریانی بیشتر در نواحی انتهایی اندام ظاهر میشود.
شکل زخم
یکی از شاخصترین ویژگیهای زخم شریانی، ظاهر گرد یا پانچمانند (Punched-out) آن است.
این زخمها معمولاً:
- گرد یا بیضی هستند.
- مرزهای کاملاً مشخص دارند.
- حاشیه آنها واضح و منظم است.
- نسبت به اندازه خود ممکن است عمق بیشتری داشته باشند.
ظاهر پانچمانند یکی از مهمترین ویژگیهایی است که زخم شریانی را از بسیاری از زخمهای دیگر متمایز میکند.
لبههای زخم
لبههای زخم شریانی معمولاً کاملاً مشخص، صاف و واضح هستند.
برخلاف برخی زخمهای وریدی که لبههای نامنظم و شیبدار دارند، در زخم شریانی مرز بین پوست سالم و زخم بهخوبی قابل تشخیص است.
در موارد پیشرفته ممکن است لبهها خشک شده یا آثار نکروز در اطراف آن دیده شود.
عمق زخم
زخمهای شریانی اغلب نسبت به اندازه ظاهری خود، عمق بیشتری دارند.
در مراحل پیشرفته، کاهش خونرسانی میتواند باعث درگیری بافت چربی، تاندون یا حتی استخوان شود و روند ترمیم را بسیار دشوار کند.
رنگ بستر زخم
بستر زخم شریانی معمولاً نشانهای از کاهش خونرسانی دارد و به همین دلیل اغلب رنگ طبیعی بافت ترمیمی را ندارد.
رنگ بستر ممکن است به صورت:
- رنگپریده
- خاکستری
- زرد کمرنگ
- قهوهای
- سیاه (در صورت نکروز)
دیده شود.
وجود بافت سیاه یا نکروزه معمولاً نشاندهنده ایسکمی شدید و مرگ بافت است و نیاز به ارزیابی فوری دارد.
میزان ترشح
یکی از ویژگیهای مهم زخم شریانی، ترشح کم یا حتی عدم وجود ترشح است.
از آنجا که خونرسانی به بافت کاهش یافته است، مایع زخم نیز معمولاً بسیار کم است و سطح زخم اغلب خشک به نظر میرسد.
اگر زخم شریانی بهطور ناگهانی ترشح زیاد، چرک یا بوی نامطبوع پیدا کند، باید به عفونت ثانویه شک کرد.
خونریزی
زخم شریانی معمولاً هنگام تمیز کردن یا پانسمان خونریزی کمی دارد یا اصلاً خونریزی نمیکند.
علت این موضوع کاهش جریان خون شریانی است. البته در صورت آسیب به یک رگ یا انجام دبریدمان، ممکن است خونریزی ایجاد شود، اما بهطور کلی خونریزی این زخمها کمتر از بسیاری از زخمهای دیگر است.
درد
درد یکی از مهمترین مشخصات زخم شریانی است.
بیماران معمولاً درد شدیدی را توصیف میکنند که ممکن است:
- هنگام استراحت نیز وجود داشته باشد.
- در شب تشدید شود.
- با بالا آوردن پا بیشتر شود.
- هنگام آویزان کردن پا از تخت کمی کاهش یابد؛ زیرا نیروی جاذبه تا حدی به افزایش جریان خون کمک میکند.
شدت درد معمولاً با میزان کاهش خونرسانی ارتباط دارد.
وضعیت پوست اطراف زخم
پوست اطراف زخم شریانی اغلب نشانههای کاهش خونرسانی را نشان میدهد.
این تغییرات ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- پوست نازک و براق
- رنگپریدگی
- کبودی یا تغییر رنگ
- کاهش یا از بین رفتن موهای پا
- خشک شدن پوست
- ضخیم شدن ناخنها
وجود این علائم میتواند احتمال بیماری شریان محیطی را تقویت کند.
دمای پوست
اندام مبتلا به زخم شریانی معمولاً نسبت به اندام سالم سردتر است.
کاهش جریان خون باعث میشود پوست گرمای طبیعی خود را از دست بدهد و هنگام لمس، احساس سردی داشته باشد. این علامت بهویژه هنگام مقایسه دو پا اهمیت تشخیصی زیادی دارد.
نبض اندام
یکی از مهمترین یافتههای معاینه در زخم شریانی، ضعیف شدن یا عدم لمس نبض شریانهای پا است.
پزشک معمولاً نبض شریانهای پشت پا و پشت قوزک داخلی را بررسی میکند. کاهش یا نبود نبض، نشانه مهمی از کاهش خونرسانی شریانی است و معمولاً نیاز به بررسیهای تکمیلی مانند اندازهگیری شاخص ABI یا سونوگرافی داپلر دارد.
وجود نبض ضعیف همراه با زخم دردناک، پوست سرد و ظاهر پانچمانند، احتمال زخم شریانی را به میزان قابل توجهی افزایش میدهد.
زخم شریانی معمولاً در چه قسمتهایی از بدن ایجاد میشود؟
زخم شریانی بیشتر در قسمتهایی از اندام تحتانی ایجاد میشود که فاصله بیشتری از قلب دارند و در صورت کاهش خونرسانی، زودتر دچار کمبود اکسیژن میشوند. این زخمها معمولاً روی برجستگیهای استخوانی یا نقاطی که فشار و اصطکاک بیشتری را تحمل میکنند دیده میشوند.
شایعترین محلهای ایجاد زخم شریانی عبارتاند از:
- نوک انگشتان پا
- روی انگشتان پا
- بین انگشتان
- کناره خارجی پا
- پاشنه پا
- روی برجستگیهای استخوانی مچ پا
- گاهی روی ساق پا در موارد پیشرفته
در مقابل، زخم شریانی بهندرت در اطراف قوزک داخلی پا ایجاد میشود؛ این ناحیه بیشتر محل بروز زخمهای وریدی است.
تفاوت ظاهری زخم شریانی با زخم وریدی
اگرچه هر دو نوع زخم معمولاً در پا ایجاد میشوند، اما ظاهر آنها تفاوتهای قابل توجهی دارد که به تشخیص علت اصلی زخم کمک میکند.
زخم شریانی معمولاً کوچکتر، عمیقتر و دارای شکل گرد یا پانچمانند است. لبههای آن کاملاً مشخص و منظم بوده، بستر زخم اغلب رنگپریده یا نکروزه است و ترشح کمی دارد. درد معمولاً شدید است و پوست اطراف زخم سرد، براق و کممو به نظر میرسد.
در مقابل، زخم وریدی معمولاً بزرگتر و سطحیتر است و لبههای نامنظم دارد. بستر زخم اغلب قرمز و دارای بافت گرانولاسیون سالم است و معمولاً ترشح بیشتری تولید میکند. پوست اطراف زخم ممکن است دچار تورم، تغییر رنگ قهوهای و اگزما شود و درد آن معمولاً با بالا بردن پا کاهش پیدا میکند.
به همین دلیل، بررسی ظاهر زخم همراه با معاینه عروقی اهمیت زیادی در انتخاب درمان مناسب دارد.
تفاوت زخم شریانی با زخم دیابتی
زخم شریانی و زخم دیابتی ممکن است در برخی بیماران همزمان وجود داشته باشند، اما علت ایجاد و ظاهر آنها همیشه یکسان نیست.
زخم شریانی در اثر کاهش جریان خون ایجاد میشود و معمولاً بسیار دردناک است. پوست اطراف آن سرد، رنگپریده و فاقد مو بوده و نبض اندام کاهش یافته است.
در مقابل، زخم دیابتی اغلب به دلیل نوروپاتی محیطی و کاهش حس محافظتی ایجاد میشود. بسیاری از بیماران دیابتی هنگام ایجاد زخم درد چندانی احساس نمیکنند و به همین دلیل ممکن است زخم دیر تشخیص داده شود.
همچنین زخمهای دیابتی بیشتر در کف پا، زیر سر استخوانهای کف پا یا نواحی تحت فشار ایجاد میشوند و اغلب با پینه (کالوس) اطراف زخم همراه هستند.
البته باید توجه داشت که برخی بیماران دیابتی همزمان به بیماری شریان محیطی نیز مبتلا هستند و ممکن است ویژگیهای هر دو نوع زخم را داشته باشند.
چه علائمی نشاندهنده کاهش خونرسانی شدید هستند؟
برخی علائم نشان میدهند که خونرسانی به اندام بهشدت کاهش یافته و بیمار باید هرچه سریعتر توسط پزشک ارزیابی شود.
مهمترین علائم عبارتاند از:
- درد شدید پا حتی در حالت استراحت
- تشدید درد هنگام بالا آوردن پا
- سرد شدن واضح اندام نسبت به سمت مقابل
- رنگپریدگی یا کبودی پا
- سیاه شدن انگشتان یا بافت اطراف زخم
- کاهش یا نبود نبض شریانهای پا
- ایجاد زخمهای جدید بدون ضربه قابل توجه
- تأخیر در ترمیم زخم
- نکروز یا خشک شدن بافت
وجود این علائم میتواند نشانه ایسکمی شدید اندام باشد و نیاز به بررسی فوری عروق دارد.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
زخم شریانی یک وضعیت ساده نیست و در برخی شرایط مراجعه فوری به پزشک یا جراح عروق ضروری است.
در موارد زیر نباید مراجعه را به تعویق انداخت:
- درد شدید و مداوم پا، بهویژه در حالت استراحت
- سرد شدن ناگهانی یا تغییر رنگ شدید پا
- سیاه شدن پوست یا ایجاد نکروز
- افزایش سریع اندازه زخم
- مشاهده ترشح چرکی، بوی بد یا علائم عفونت
- تب همراه با زخم
- کاهش یا از بین رفتن نبض پا
- عدم بهبود زخم طی چند هفته با وجود مراقبت مناسب
- ایجاد زخم در فرد مبتلا به بیماری شریان محیطی یا دیابت
تشخیص و درمان زودهنگام میتواند از عوارض جدی مانند عفونت گسترده، گانگرن و حتی قطع عضو پیشگیری کند.
روشهای تشخیص زخم شریانی
تشخیص زخم شریانی تنها بر اساس ظاهر زخم انجام نمیشود و معمولاً پزشک برای بررسی وضعیت خونرسانی از معاینات و آزمایشهای تکمیلی استفاده میکند.
معاینه بالینی
اولین مرحله تشخیص، معاینه دقیق بیمار است. پزشک محل زخم، شکل، رنگ، میزان ترشح، وضعیت پوست اطراف، دمای اندام و نبض شریانهای پا را بررسی میکند.
همچنین سابقه بیماریهایی مانند دیابت، سیگار، فشار خون بالا، افزایش چربی خون و درد هنگام راه رفتن نیز ارزیابی میشود.
ABI
شاخص مچ پا به بازو (Ankle-Brachial Index یا ABI) یکی از مهمترین روشهای غیرتهاجمی برای بررسی بیماری شریان محیطی است.
در این روش، فشار خون در مچ پا و بازو اندازهگیری شده و نسبت آنها محاسبه میشود.
کاهش مقدار ABI معمولاً نشاندهنده اختلال در خونرسانی شریانی است و میتواند به تشخیص علت زخم کمک کند.
سونوگرافی داپلر
سونوگرافی داپلر با استفاده از امواج صوتی، جریان خون داخل شریانها را بررسی میکند.
این روش محل تنگی یا انسداد عروق را مشخص کرده و به پزشک در برنامهریزی درمان کمک میکند. داپلر یکی از رایجترین و ارزشمندترین روشهای ارزیابی بیماران مبتلا به زخم شریانی است.
آنژیوگرافی
اگر احتمال انسداد شدید شریانها وجود داشته باشد یا بیمار نیاز به درمان عروقی داشته باشد، پزشک ممکن است انجام آنژیوگرافی را توصیه کند.
در این روش، با تزریق ماده حاجب و تصویربرداری از عروق، محل و شدت انسداد با دقت مشخص میشود. نتایج آنژیوگرافی میتواند در تصمیمگیری برای آنژیوپلاستی، استنتگذاری یا جراحی بایپس نقش مهمی داشته باشد.
درمان زخم شریانی به چه عواملی بستگی دارد؟
درمان زخم شریانی تنها به مراقبت از خود زخم محدود نمیشود. مهمترین اصل درمان، بهبود خونرسانی به اندام است؛ زیرا تا زمانی که اکسیژن و مواد مغذی کافی به بافت نرسد، ترمیم زخم بهخوبی انجام نخواهد شد.
برنامه درمانی بر اساس عوامل مختلفی تعیین میشود، از جمله:
- شدت کاهش خونرسانی
- وسعت و عمق زخم
- وجود یا عدم وجود عفونت
- وضعیت عمومی بیمار
- ابتلا به دیابت یا بیماریهای زمینهای
- میزان نکروز بافت
- امکان انجام مداخلات عروقی مانند آنژیوپلاستی یا جراحی
در کنار درمان علت زمینهای، مراقبت تخصصی از زخم، کنترل عفونت، پانسمان مناسب، ترک سیگار، کنترل قند خون و اصلاح عوامل خطر قلبیعروقی نیز بخش مهمی از روند درمان را تشکیل میدهند.
جمعبندی
زخم شریانی معمولاً در اثر کاهش خونرسانی به اندام ایجاد میشود و ویژگیهایی مانند ظاهر گرد یا پانچمانند، لبههای واضح، بستر کمخون یا نکروزه، ترشح اندک، درد قابل توجه، پوست سرد و رنگپریده و کاهش نبض اندام دارد. شناخت این مشخصات به تشخیص سریعتر بیماری و انتخاب درمان مناسب کمک میکند.
برخلاف بسیاری از زخمهای مزمن، درمان موفق زخم شریانی بدون اصلاح خونرسانی امکانپذیر نیست. به همین دلیل، ارزیابی وضعیت عروق با روشهایی مانند ABI، سونوگرافی داپلر و در صورت نیاز آنژیوگرافی اهمیت زیادی دارد. مراجعه بهموقع به پزشک یا کلینیک تخصصی زخم میتواند از پیشرفت زخم، عفونت، گانگرن و حتی از دست دادن اندام پیشگیری کند و شانس حفظ عملکرد پا را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
دیدگاهتان را بنویسید