زخم پای دیابتی یک آسیب پوستی ساده نیست؛ کاهش حس پا، اختلال در خون‌رسانی، فشار مداوم روی محل زخم و عفونت می‌توانند روند ترمیم را دشوار کنند. به همین دلیل، درمان زخم پای دیابتی باید با ارزیابی دقیق وضعیت زخم، خون‌رسانی، حس پا، علائم عفونت و میزان فشار واردشده به ناحیه آغاز شود.
در زخم‌بان، پس از بررسی شرایط بیمار و ویژگی‌های زخم، مسیر مراقبت و پیگیری متناسب با وضعیت هر فرد برنامه‌ریزی می‌شود.
زخم پای دیابتی یا Diabetic Foot Ulcer زخمی باز در پای فرد مبتلا به دیابت است که می‌تواند از پوست شروع شده و در موارد پیشرفته‌تر بافت‌های عمقی‌تر را نیز درگیر کند.
یکی از عوامل مهم در تشکیل این زخم‌ها، نوروپاتی دیابتی یا کاهش حس محافظتی پا است. در این شرایط ممکن است فرد فشار ناشی از کفش، تاول، بریدگی یا آسیب کوچک را به‌موقع احساس نکند و به راه‌رفتن روی محل آسیب ادامه دهد.
بیماری عروق محیطی، تغییر شکل پا، فشار مکرر روی یک نقطه و سابقه قبلی زخم نیز می‌توانند خطر ایجاد یا دیرترمیم‌شدن زخم را افزایش دهند. به همین دلیل درمان نباید فقط به تعویض پانسمان محدود شود و لازم است علت‌های زمینه‌ای نیز بررسی شوند.
در فرد مبتلا به دیابت، وجود یک زخم باز روی پا را نباید برای چند روز بدون ارزیابی رها کرد. افزایش قرمزی یا تورم، ترشح چرکی، بوی غیرعادی، گسترش بافت تیره یا سیاه، تب و لرز، افزایش ناگهانی گرمی پا یا بدترشدن سریع زخم از علائمی هستند که نیاز به بررسی سریع‌تر دارند.
برای موارد عفونت شدید، گانگرن، آبسه عمقی یا ایسکمی شدید حتی ارزیابی جراحی فوری ممکن است لازم باشد. ADA نیز توصیه می‌کند افراد دیابتی دارای زخم باز یا قرمزی/تورم/افزایش دمای توضیح‌داده‌نشده پا سریع ارجاع شوند.
بررسی اندازه، محل، عمق، ترشح، بافت زخم، پوست اطراف و تغییرات زخم در طول زمان.
بررسی وجود قرمزی، تورم، گرمی، ترشح، درد یا سایر علائم عفونت.
نبض، علائم اختلال جریان خون و در موارد لازم بررسی‌های تخصصی عروقی اهمیت دارند.
کاهش حس درد، فشار یا لمس می‌تواند باعث ادامه آسیب بدون اطلاع بیمار شود.
به‌خصوص در زخم‌های کف پا مشخص می‌شود که چه میزان فشار هنگام ایستادن و راه‌رفتن روی زخم وارد می‌شود.
دیابت، بیماری‌های همراه، داروها و سایر عوامل مؤثر بر ترمیم زخم در برنامه مراقبت در نظر گرفته می‌شوند.
وضعیت بافت زخم باید بررسی شده و در صورت وجود بافت غیرقابل‌حیات، پینه یا سایر موانع ترمیم، روش مناسب مدیریت زخم بر اساس شرایط بیمار انتخاب شود. دبریدمان یک اقدام تخصصی است و نوع و زمان انجام آن برای همه زخم‌ها یکسان نیست.
در بسیاری از زخم‌های کف پای دیابتی، ادامه فشار هنگام ایستادن یا راه‌رفتن می‌تواند مانع ترمیم شود. Offloading به معنای کاهش یا حذف فشار مکانیکی از روی محل زخم است. وسیله مناسب بر اساس محل زخم، شکل پا، عفونت، وضعیت عروقی و شرایط بیمار انتخاب می‌شود.
هر زخم دیابتی عفونی نیست. وجود میکروب روی سطح زخم نیز به‌تنهایی به معنای عفونت بالینی نیست. تصمیم درباره درمان عفونت بر اساس علائم بالینی، شدت عفونت و شرایط بیمار گرفته می‌شود.
در صورت شک به عفونت عمقی یا درگیری استخوان ممکن است ارزیابی‌های تکمیلی لازم باشد.
زخم پای دیابتی بدون علائم بالینی عفونت نباید صرفاً با هدف جلوگیری از عفونت یا تسریع ترمیم، به‌طور خودکار با آنتی‌بیوتیک درمان شود.
اگر خون کافی به بافت نرسد، حتی بهترین پانسمان نیز به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل زمینه‌ای را برطرف کند. به همین دلیل در بیماران دارای علائم اختلال عروقی، وضعیت خون‌رسانی باید بررسی شود و در صورت نیاز بیمار برای ارزیابی عروقی ارجاع شود.
هیچ پانسمانی را نمی‌توان برای تمام زخم‌های دیابتی «بهترین پانسمان» دانست. میزان ترشح، عمق و محل زخم، وضعیت بافت، پوست اطراف، وجود عفونت و هدف درمان در انتخاب پانسمان مؤثرند.
بنابراین انتخاب پانسمان باید بر اساس ارزیابی همان زخم انجام شود و ممکن است با تغییر وضعیت زخم، نوع پانسمان نیز تغییر کند.
مراقبت از زخم باید در کنار مدیریت بیماری‌های زمینه‌ای انجام شود. وضعیت کنترل دیابت، تغذیه، وضعیت عروقی و سایر مشکلات پزشکی بیمار می‌توانند بر روند ترمیم تأثیر بگذارند. درمانگر زخم در صورت مشاهده مشکلات خارج از حوزه مراقبت زخم، بیمار را برای ارزیابی مناسب ارجاع می‌دهد.
خیر. روش‌های پیشرفته درمان زخم برای همه بیماران ضروری نیستند. ابتدا باید اصول پایه مانند کاهش فشار، مدیریت مناسب بستر زخم، ارزیابی خون‌رسانی و کنترل عفونت در صورت وجود به‌درستی اجرا شوند.
در برخی زخم‌های مزمن که با وجود مراقبت استاندارد مناسب روند مطلوبی ندارند، بسته به شرایط بیمار می‌توان روش‌های تکمیلی را بررسی کرد.
نتیجه درمان برای هر فرد متفاوت است و این نمونه به معنای تضمین نتیجه مشابه برای سایر بیماران نیست.
بیرون‌زدگی تاندون
آقای ۶۷ ساله
با سابقه ۳۰ سال دیابت نوع دو
گرفتگی شریان های انتهایی پا و کم کاری کلیوی
زخم گرید ۴ با تونل های متعدد و بیرون زدگی تاندون به دنبال کاهش جریان خون و فشار نامناسب ایجاد شده بود
اقدامات شامل آنتی بیوتیک تراپی، وکیوم تراپی، درمان با پانسمان های نوین و در نهایت گرفت پوستی انجام شد.
فارغ‌التحصیل دانشگاه علوم پزشکی تهران و فعال در زمینه مدیریت و مراقبت از زخم‌های حاد و مزمن.
محمدمهدی قاسمی، درمانگر تخصصی زخم و عضو کمیته علمی مدیریت زخم
ترمیم زخم پایان مراقبت از پای دیابتی نیست. پس از بهبود نیز بررسی روزانه پوست پا، استفاده از کفش مناسب، توجه به نقاط پرفشار، مراقبت از پوست و پیگیری منظم در افراد پرخطر اهمیت دارد.
ADA آموزش بررسی روزانه پا و استفاده از کفش درمانی مناسب را برای افراد پرخطر توصیه می‌کند.
اگر شما یا یکی از اعضای خانواده با زخم پا درگیر هستید، ارزیابی زودهنگام می‌تواند به مشخص‌شدن وضعیت زخم و انتخاب مسیر مراقبتی مناسب کمک کند.
بازبین پزشکی: محمدمهدی قاسمی
حوزه فعالیت: درمان و مدیریت زخم
آخرین بازبینی: 3 مهرماه 1405
