لیزر درمانی در ترمیم زخم چگونه عمل می‌کند؟

لیزر درمانی طی سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از روش‌های کمکی در درمان بعضی زخم‌های مزمن مورد توجه قرار گرفته است. معمولاً وقتی از «لیزر زخم» صحبت می‌شود، منظور لیزر پرتوان جراحی نیست؛ بلکه نوعی نوردرمانی با شدت پایین است که با نام‌های Low-Level Laser Therapy (LLLT) یا Photobiomodulation (PBM) شناخته می‌شود.

در این روش از نور با طول موج و دوز مشخص استفاده می‌شود تا فعالیت‌های زیستی سلول‌های بافت تحت تأثیر قرار بگیرند. هدف معمولاً سوزاندن، بریدن یا برداشتن بافت نیست، بلکه تحریک فرایندهای سلولی مرتبط با ترمیم است.

مطالعات آزمایشگاهی و برخی کارآزمایی‌های بالینی نشان داده‌اند که فوتوبیومدولیشن می‌تواند روی التهاب، فعالیت فیبروبلاست‌ها، تولید کلاژن، تکثیر سلولی و تشکیل عروق جدید اثر بگذارد.

بااین‌حال یک نکته بسیار مهم وجود دارد:

لیزر درمانی هنوز برای همه انواع زخم به‌عنوان درمان استاندارد و قطعی پذیرفته نشده است.

کیفیت شواهد میان انواع زخم متفاوت است و نتایج تحقیقات همیشه یکسان نیستند. بنابراین لیزر را باید بیشتر به‌عنوان درمان کمکی در نظر گرفت، نه جایگزین اصول استاندارد مراقبت از زخم.

لیزر درمانی زخم چیست؟

لیزر درمانی کم‌توان روشی است که در آن انرژی نوری با شدت پایین به بافت تابانده می‌شود.

برخلاف لیزرهای جراحی، این انرژی معمولاً آن‌قدر زیاد نیست که:

• بافت را ببرد،
• بسوزاند،
• تبخیر کند،
• یا تخریب حرارتی ایجاد کند.

هدف، ایجاد یک پاسخ زیستی در سلول‌هاست.

امروزه اصطلاح Photobiomodulation از نظر علمی دقیق‌تر از «Low-Level Laser Therapy» محسوب می‌شود، زیرا برای ایجاد این اثر فقط از لیزر استفاده نمی‌شود و بعضی سیستم‌ها از LED نیز استفاده می‌کنند.

فوتوبیومدولیشن چیست؟

Photobiomodulation به معنای استفاده کنترل‌شده از نور برای تغییر فعالیت‌های زیستی سلول است.

در بسیاری از دستگاه‌های مورد استفاده برای PBM از نور:

• قرمز
• یا نزدیک مادون قرمز (Near-Infrared)

استفاده می‌شود.

طول موج‌های مورد مطالعه معمولاً در محدوده تقریبی ۶۰۰ تا ۱۰۰۰ نانومتر قرار دارند، اگرچه پروتکل‌ها و دستگاه‌های مختلف می‌توانند متفاوت باشند.

انتخاب طول موج اهمیت دارد، زیرا میزان نفوذ نور در پوست و نحوه جذب آن توسط مولکول‌های داخل سلول به طول موج وابسته است.

تفاوت لیزر کم‌توان با لیزر جراحی چیست؟

این دو نباید با هم اشتباه گرفته شوند.

لیزر کم‌توان یا PBM

هدف آن تحریک فعالیت سلولی است و معمولاً اثر حرارتی قابل‌توجهی ایجاد نمی‌کند.

کاربرد احتمالی آن می‌تواند شامل:

• کاهش التهاب،
• تحریک ترمیم،
• کاهش بعضی انواع درد

باشد.

لیزر پرتوان جراحی

انرژی بسیار بیشتری دارد و می‌تواند برای:

• بریدن بافت،
• تخریب بافت،
• انعقاد،
• یا بعضی اعمال جراحی

استفاده شود.

بنابراین وقتی درباره «لیزر برای ترمیم زخم» صحبت می‌کنیم، معمولاً منظور Photobiomodulation است.

لیزر چگونه می‌تواند روی سلول‌های زخم اثر بگذارد؟

یکی از نظریه‌های اصلی درباره PBM این است که فوتون‌های نور توسط مولکول‌های حساس به نور در سلول جذب می‌شوند.

یکی از مهم‌ترین اهداف مورد مطالعه، آنزیمی در میتوکندری به نام:

Cytochrome c Oxidase

است.

میتوکندری محل اصلی تولید انرژی سلول است.

پس از جذب نور، ممکن است مجموعه‌ای از پیام‌های سلولی فعال شوند و در شرایط خاص:

• تولید ATP تغییر کند،
• Reactive Oxygen Species در سطح کنترل‌شده تغییر کنند،
• مسیرهای پیام‌رسانی سلولی فعال شوند،
• بیان بعضی ژن‌ها و فاکتورهای رشد تغییر کند.

اما مکانیسم PBM هنوز به‌طور کامل روشن نشده و احتمالاً فقط به یک مسیر محدود نیست.

ATP چه نقشی در ترمیم زخم دارد؟

ATP را می‌توان «واحد انرژی سلول» در نظر گرفت.

فرایندهای ترمیمی مانند:

• تکثیر سلولی،
• مهاجرت سلول‌ها،
• تولید پروتئین،
• ساخت ماتریکس خارج سلولی

به انرژی نیاز دارند.

یکی از مکانیسم‌های پیشنهادی PBM افزایش یا تنظیم عملکرد میتوکندری و فراهم شدن انرژی بیشتر برای سلول‌های تحت استرس است.

بااین‌حال نباید این موضوع را بیش از حد ساده کرد؛ این‌طور نیست که هرچه نور بیشتری تابانده شود، ATP بیشتری ساخته شده و زخم سریع‌تر خوب شود.

در فوتوبیومدولیشن دوز بسیار مهم است.

اثر لیزر بر فیبروبلاست‌ها

Fibroblast یکی از سلول‌های کلیدی در ترمیم زخم است.

این سلول‌ها در تولید:

• کلاژن،
• فیبرونکتین،
• ماتریکس خارج سلولی

نقش دارند.

مطالعات سلولی نشان داده‌اند PBM با پارامترهای مناسب می‌تواند فعالیت و تکثیر فیبروبلاست‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

این موضوع یکی از دلایلی است که لیزر کم‌توان برای ترمیم زخم مورد مطالعه قرار گرفته است.

لیزر و تولید کلاژن

کلاژن بخش مهمی از داربست بافت جدید است.

در مرحله Proliferative و سپس Remodeling زخم، ساخت و بازآرایی کلاژن اهمیت زیادی دارد.

PBM ممکن است در برخی شرایط فعالیت فیبروبلاست‌ها و تولید اجزای ماتریکس را تحریک کند و به این ترتیب در Remodeling بافت نقش داشته باشد.

اما میزان این اثر به:

• طول موج،
• انرژی،
• مدت تابش،
• وضعیت سلول‌ها

وابسته است.

تأثیر لیزر روی التهاب

التهاب برای شروع ترمیم ضروری است، اما اگر بیش از حد یا طولانی شود می‌تواند یکی از دلایل مزمن شدن زخم باشد.

PBM در مطالعات مختلف با تغییر فعالیت:

• ماکروفاژها،
• سایتوکاین‌ها،
• مسیرهای التهابی

مرتبط بوده است.

به همین دلیل یکی از اثرات احتمالی آن تنظیم التهاب است.

این موضوع با «خاموش کردن کامل التهاب» تفاوت دارد؛ هدف، ایجاد تعادل مناسب برای ترمیم است.

لیزر و تشکیل عروق جدید

زخم برای ترمیم به اکسیژن و مواد مغذی نیاز دارد.

در مرحله تکثیر، رگ‌های کوچک جدید وارد بستر زخم می‌شوند که به این فرایند Angiogenesis گفته می‌شود.

مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند فوتوبیومدولیشن ممکن است روی فاکتورهایی مانند VEGF و مسیرهای مرتبط با آنژیوژنز اثر بگذارد.

این موضوع یکی از مکانیسم‌های پیشنهادی برای حمایت از ترمیم است.

اما باید به یک نکته بسیار مهم توجه کرد:

PBM نمی‌تواند یک شریان مسدودشده را باز کند.

اگر بیمار دچار ایسکمی شدید یا بیماری شریان محیطی باشد، ابتدا باید خون‌رسانی واقعی اندام بررسی و در صورت لزوم اصلاح شود.

لیزر چگونه ممکن است درد زخم را کاهش دهد؟

بعضی مطالعات کاهش درد بعد از PBM را گزارش کرده‌اند.

مکانیسم‌های پیشنهادی شامل:

• کاهش التهاب،
• تغییر فعالیت عصبی،
• تغییر در واسطه‌های التهابی

هستند.

اما میزان اثر ضد درد بین مطالعات متفاوت است.

نباید درد شدید یک زخم را فقط با لیزر کنترل کرد بدون اینکه علت آن بررسی شود.

افزایش ناگهانی درد ممکن است نشانه:

• عفونت،
• ایسکمی،
• فشار،
• یا آسیب جدید

باشد.

آیا لیزر مستقیماً باکتری‌های زخم را از بین می‌برد؟

PBM معمولی را نباید با درمان ضدباکتری مستقیم یکی دانست.

بعضی طول موج‌ها و پروتکل‌های نوری ممکن است روی رشد میکروبی اثر داشته باشند، اما فوتوبیومدولیشن استاندارد جایگزین درمان عفونت نیست.

اگر زخم عفونی باشد ممکن است نیاز به:

• دبریدمان،
• تخلیه آبسه،
• آنتی‌بیوتیک،
• درمان استئومیلیت

وجود داشته باشد.

یک حوزه متفاوت نیز Antimicrobial Photodynamic Therapy است که در آن از ماده حساس‌کننده به نور همراه با تابش استفاده می‌شود. این روش با PBM معمولی متفاوت است.

لیزر درمانی در کدام مرحله ترمیم اثر می‌گذارد؟

PBM می‌تواند بر چند مرحله فرایند ترمیم تأثیر بگذارد.

مرحله التهاب

ممکن است فعالیت برخی مسیرهای التهابی را تعدیل کند.

مرحله تکثیر

ممکن است روی:

• فیبروبلاست‌ها،
• کراتینوسیت‌ها،
• سلول‌های اندوتلیال

اثر گذاشته و فرایند تشکیل بافت جدید را تحت تأثیر قرار دهد.

مرحله Remodeling

تغییر در تولید و سازمان‌دهی کلاژن نیز یکی از اثرات مورد مطالعه است.

بنابراین اثر احتمالی PBM فقط به یک مرحله خاص محدود نمی‌شود.

لیزر درمانی برای زخم پای دیابتی

زخم پای دیابتی یکی از بیشترین حوزه‌های مطالعه PBM است.

چندین مرور سیستماتیک و متاآنالیز گزارش کرده‌اند که Low-Level Laser Therapy ممکن است در برخی زخم‌های دیابتی باعث:

• کاهش اندازه زخم،
• افزایش احتمال ترمیم،
• و در بعضی مطالعات کاهش زمان ترمیم

شود.

برای مثال یک متاآنالیز سال ۲۰۲۵ روی زخم‌های پای دیابتی درجه I و II نتایج مثبتی گزارش کرد.

اما تصویر علمی فقط به این مطالعات محدود نمی‌شود.

چرا با وجود مطالعات مثبت، لیزر هنوز درمان استاندارد زخم دیابتی نیست؟

علت اصلی کیفیت و ناهمگونی مطالعات است.

مطالعات مختلف از:

• طول موج‌های متفاوت،
• انرژی‌های متفاوت،
• تعداد جلسات متفاوت،
• فاصله تابش متفاوت،
• روش‌های مختلف اندازه‌گیری زخم

استفاده کرده‌اند.

بعضی مطالعات نیز:

• تعداد بیمار کم،
• روش‌شناسی ضعیف،
• یا ریسک Bias

داشته‌اند.

به همین دلیل نتایج امیدوارکننده متاآنالیزها هنوز به معنای اثبات قطعی برای استفاده روتین نیست.

نظر IWGDF درباره درمان‌های فیزیکی چیست؟

راهنمای ۲۰۲۳ International Working Group on the Diabetic Foot بسیار محتاطانه‌تر است.

این راهنما توصیه می‌کند مداخلات گروه Physical Therapies به‌صورت روتین برای افزایش ترمیم زخم پای دیابتی استفاده نشوند، زیرا قطعیت شواهد پایین است.

این نکته مهم نشان می‌دهد که میان:

«وجود مطالعات امیدوارکننده»

و

«رسیدن یک درمان به جایگاه استاندارد در گایدلاین»

تفاوت وجود دارد.

بنابراین در حال حاضر PBM را نباید جایگزین درمان استاندارد پای دیابتی دانست.

درمان استاندارد زخم پای دیابتی همچنان چیست؟

حتی اگر لیزر به‌عنوان درمان کمکی استفاده شود، اصول اصلی نباید کنار گذاشته شوند.

این اصول شامل:

• Offloading یا کاهش فشار،
• دبریدمان در صورت نیاز،
• کنترل عفونت،
• ارزیابی خون‌رسانی،
• کنترل دیابت،
• پانسمان مناسب

هستند.

اگر بیمار همچنان روی زخم کف پا فشار وارد کند، هیچ دستگاه لیزری نمی‌تواند اثر فشار مداوم را جبران کند.

لیزر و زخم بستر

PBM برای Pressure Injury نیز مورد مطالعه قرار گرفته است.

یک مرور سیستماتیک روی مطالعات تصادفی گزارش کرد که بعضی پروتکل‌ها، به‌ویژه طول موج ۶۵۸ نانومتر، نتایج مثبتی نشان داده‌اند.

اما تعداد مطالعات کم بوده و برای بسیاری از طول موج‌های دیگر شواهد کافی وجود نداشته است.

بنابراین نمی‌توان گفت لیزر درمان استاندارد تمام زخم‌های بستر است.

درمان اصلی زخم بستر چیست؟

در زخم بستر مهم‌ترین مسئله رفع عامل ایجادکننده است:

فشار.

اگر بیمار همچنان ساعت‌ها روی ناحیه زخم قرار بگیرد، استفاده از لیزر به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل را برطرف کند.

درمان ممکن است شامل:

• تغییر وضعیت،
• Offloading،
• تشک و سطح حمایتی مناسب،
• کنترل رطوبت،
• دبریدمان در صورت نیاز،
• درمان عفونت،
• تغذیه مناسب

باشد.

لیزر در صورت استفاده باید در کنار این اقدامات قرار بگیرد.

لیزر در زخم وریدی

درباره زخم وریدی پا نیز PBM برای سال‌ها مورد مطالعه قرار گرفته است.

اما شواهد جدید چندان قانع‌کننده نیستند.

یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۶ که کارآزمایی‌های تصادفی PBM در زخم وریدی را بررسی کرد، کاهش معنی‌داری در اندازه زخم نسبت به گروه کنترل پیدا نکرد.

همچنین ناهمگونی مطالعات بسیار بالا و کیفیت روش‌شناسی محدود بود.

بنابراین در حال حاضر نمی‌توان فوتوبیومدولیشن را درمان اصلی زخم وریدی دانست.

درمان اصلی زخم وریدی چیست؟

اگر زخم واقعاً منشاء وریدی دارد، درمان اصلی معمولاً Compression Therapy است؛ به شرط اینکه جریان خون شریانی کافی باشد.

Compression با کاهش فشار بالای وریدی و ورم، علت اصلی بیماری را هدف قرار می‌دهد.

لیزر نمی‌تواند جای:

• بانداژ فشاری،
• جوراب فشاری،
• درمان بیماری وریدی

را بگیرد.

آیا لیزر برای زخم‌های جراحی مفید است؟

PBM برای کاهش التهاب و کمک به ترمیم بعضی برش‌های جراحی نیز بررسی شده است.

برخی مطالعات کوچک نتایج مثبتی درباره:

• درد،
• التهاب،
• ظاهر اسکار

گزارش کرده‌اند.

اما نوع جراحی، محل زخم و پروتکل درمان تفاوت زیادی ایجاد می‌کنند.

در یک زخم جراحی که:

• باز شده،
• عفونی شده،
• یا ترشح چرکی دارد،

اولویت با پیدا کردن علت و درمان صحیح عارضه است، نه شروع خودکار لیزر.

لیزر و سوختگی

PBM در مدل‌های آزمایشگاهی و مطالعات محدود انسانی برای ترمیم سوختگی نیز بررسی شده است.

مکانیسم نظری همان تحریک فعالیت سلولی، کنترل التهاب و Remodeling است.

اما برای سوختگی‌های:

• عمیق،
• وسیع،
• Full Thickness

لیزر جای درمان تخصصی سوختگی را نمی‌گیرد.

این بیماران ممکن است به:

• دبریدمان،
• پانسمان تخصصی،
• کنترل عفونت،
• پیوند پوست

نیاز داشته باشند.

لیزر برای اسکار و جای زخم

اینجا باید بین دو نوع کاملاً متفاوت لیزر تفاوت قائل شد.

Photobiomodulation

هدف آن بیشتر حمایت از فرایند ترمیم و تعدیل التهاب است.

Fractional یا Ablative Laser

این لیزرها پس از تشکیل اسکار برای Remodeling پوست استفاده می‌شوند و ممکن است عمداً آسیب کنترل‌شده‌ای ایجاد کنند تا تولید کلاژن تحریک شود.

بنابراین «لیزر ترمیم زخم باز» با «لیزر درمان اسکار» یک درمان واحد نیست.

لیزر دبریدمان چیست؟

برخی سیستم‌های لیزری می‌توانند برای برداشتن بافت مرده استفاده شوند.

این موضوع نیز با PBM متفاوت است.

در راهنمای IWGDF 2023، Laser Debridement نسبت به Sharp Debridement استاندارد برای زخم پای دیابتی توصیه نشده است؛ زیرا شواهد کافی برای برتری آن وجود ندارد.

پس نباید هر کاربردی از کلمه Laser را در یک گروه قرار داد.

آیا لیزر باعث بسته شدن سریع زخم می‌شود؟

ممکن است در بعضی بیماران به‌عنوان درمان کمکی اثر مثبت داشته باشد، اما نمی‌توان برای تمام زخم‌ها چنین وعده‌ای داد.

سرعت ترمیم به عوامل بسیار مهم‌تری نیز بستگی دارد:

• علت زخم،
• خون‌رسانی،
• فشار مکانیکی،
• عفونت،
• تغذیه،
• قند خون،
• عمق زخم،
• سیگار.

اگر این عوامل اصلاح نشده باشند، انتظار معجزه از لیزر منطقی نیست.

چه زخم‌هایی ممکن است برای PBM در نظر گرفته شوند؟

بسته به نظر تیم درمان و امکانات مرکز، PBM ممکن است به‌عنوان درمان کمکی در بعضی بیماران دارای:

• زخم مزمن،
• بعضی زخم‌های پای دیابتی،
• زخم‌های فشاری،
• بعضی برش‌های جراحی

مطرح شود.

اما «کاندید بودن» باید براساس تشخیص علت زخم و درمان استاندارد آن تعیین شود.

چه زمانی نباید فقط به لیزر تکیه کرد؟

در موارد زیر لیزر نباید درمان اصلی محسوب شود:

• عفونت کنترل‌نشده،
• آبسه،
• گانگرن،
• ایسکمی شدید،
• استئومیلیت،
• بافت نکروزه قابل‌توجه،
• فشار مداوم روی زخم،
• زخم وریدی بدون Compression مناسب.

در این موارد درمان علت زمینه‌ای اولویت دارد.

آیا روی زخم عفونی می‌توان لیزر استفاده کرد؟

وجود عفونت ابتدا باید از نظر شدت و عمق بررسی شود.

اگر بیمار:

• تب،
• سلولیت،
• چرک،
• آبسه،
• عفونت استخوان

دارد، ممکن است به آنتی‌بیوتیک و درمان جراحی نیاز داشته باشد.

PBM نباید باعث تأخیر در درمان عفونت شود.

آیا لیزر می‌تواند بافت مرده را از بین ببرد؟

PBM معمولی خیر.

این روش برای تحریک زیستی بافت طراحی شده است و دبریدمان محسوب نمی‌شود.

اگر زخم دارای:

• Slough،
• Necrosis،
• Eschar

است، نیاز به دبریدمان باید جداگانه ارزیابی شود.

آیا لیزر می‌تواند خون‌رسانی ضعیف را درمان کند؟

خیر.

PBM ممکن است روی میکروسیرکولاسیون و مسیرهای مربوط به آنژیوژنز اثر بگذارد، اما یک شریان تنگ یا بسته را باز نمی‌کند.

بیمار مبتلا به:

• درد استراحتی،
• پاهای سرد،
• نبض ضعیف،
• نکروز انگشتان

ممکن است نیازمند ارزیابی عروقی باشد.

آیا جلسات لیزر دردناک هستند؟

PBM معمولاً یک روش غیرتهاجمی است و اغلب نباید احساس گرمای شدید یا سوختگی ایجاد کند.

بعضی بیماران ممکن است:

• گرمای بسیار خفیف،
• احساس تماس پروب

داشته باشند.

ایجاد درد یا سوختگی شدید طبیعی نیست و باید تنظیمات دستگاه بررسی شود.

هر جلسه لیزر چقدر طول می‌کشد؟

زمان درمان به:

• دستگاه،
• اندازه زخم،
• طول موج،
• توان،
• Energy Density

وابسته است.

ممکن است زمان تابش هر نقطه کوتاه باشد اما در یک زخم بزرگ درمان چندین نقطه زمان بیشتری ببرد.

هیچ زمان یکسانی برای تمام بیماران وجود ندارد.

چند جلسه لیزر لازم است؟

پاسخ ثابتی ندارد.

در مطالعات بالینی پروتکل‌هایی مانند:

• چند جلسه در هفته،
• برای چند هفته

استفاده شده‌اند.

تعداد جلسات باید براساس:

• نوع زخم،
• پاسخ درمانی،
• مشخصات دستگاه

تعیین شود.

تبلیغ تعداد ثابت مثلاً «پنج جلسه برای هر زخم» مبنای علمی قابل‌اعتمادی ندارد.

مهم‌ترین پارامترهای لیزر چیست؟

اثر PBM فقط به نام دستگاه وابسته نیست.

پارامترهای اصلی عبارت‌اند از:

• Wavelength
• Power
• Irradiance
• Energy
• Energy Density
• مدت تابش
• Continuous یا Pulsed بودن
• فاصله دستگاه از بافت
• تعداد جلسات

تفاوت این پارامترها یکی از دلایل اختلاف نتیجه مطالعات مختلف است.

Energy Density چیست؟

Energy Density معمولاً با واحد:

J/cm²

بیان می‌شود.

به زبان ساده نشان می‌دهد چه مقدار انرژی نور به هر سانتی‌متر مربع از بافت می‌رسد.

اما یک عدد ثابت برای تمام زخم‌ها وجود ندارد.

دوز به نوع بافت، طول موج و هدف درمان وابسته است.

آیا دوز بیشتر نتیجه بهتری می‌دهد؟

خیر.

یکی از اصول مهم Photobiomodulation این است که رابطه دوز و پاسخ خطی نیست.

ممکن است یک محدوده مشخص از نور فعالیت سلولی را تحریک کند، ولی انرژی بسیار زیاد:

• بی‌اثر شود،
• یا حتی پاسخ مطلوب را کاهش دهد.

به همین دلیل استفاده از دستگاه بدون پروتکل دقیق منطقی نیست.

چرا دستگاه‌های خانگی باید با احتیاط استفاده شوند؟

امروزه دستگاه‌های LED و Laser خانگی زیادی با ادعای:

• ترمیم زخم،
• افزایش گردش خون،
• کاهش التهاب

فروخته می‌شوند.

اما دستگاه‌ها از نظر:

• طول موج،
• توان واقعی،
• دوز،
• کیفیت ساخت

تفاوت زیادی دارند.

اگر تنظیمات مناسب مشخص نباشند، نمی‌توان انتظار داشت نتیجه تحقیقات روی دستگاه‌های پزشکی به یک دستگاه خانگی ناشناخته قابل تعمیم باشد.

همچنین زخم مزمن ممکن است نشانه یک بیماری جدی باشد و درمان خانگی با نور نباید باعث تأخیر در تشخیص شود.

ایمنی چشم در لیزر درمانی

یکی از مهم‌ترین اصول ایمنی استفاده از لیزر، محافظت از چشم است.

بسته به طول موج و قدرت دستگاه، تابش مستقیم یا بازتاب لیزر می‌تواند برای چشم خطرناک باشد.

در درمان‌های لیزری باید از محافظ چشمی مناسب با طول موج دستگاه استفاده شود.

عینک معمولی آفتابی جایگزین عینک مخصوص لیزر نیست.

آیا می‌توان روی تومور لیزر انجام داد؟

استفاده مستقیم PBM روی بافت دارای بدخیمی شناخته‌شده یا مشکوک نیازمند تصمیم‌گیری تخصصی است.

در بیماری که:

• سرطان فعال،
• زخم بدخیم،
• یا توده مشکوک

در محل درمان دارد، لیزر نباید بدون هماهنگی با تیم انکولوژی انجام شود.

هدف این است که درمان کمکی باعث تأخیر در تشخیص یا مدیریت سرطان نشود.

آیا بیمارانی که داروی حساس‌کننده به نور مصرف می‌کنند باید احتیاط کنند؟

بعضی داروها می‌توانند حساسیت پوست به نور را افزایش دهند.

اگر بیمار دارویی مصرف می‌کند که باعث Photosensitivity می‌شود، بهتر است قبل از درمان نوری پزشک از آن مطلع باشد.

نوع طول موج دستگاه و داروی مورد استفاده در تصمیم‌گیری اهمیت دارند.

آیا در بارداری می‌توان PBM انجام داد؟

اطلاعات درباره بسیاری از کاربردهای PBM در بارداری محدود است.

به همین دلیل تابش مستقیم روی شکم یا نواحی مرتبط معمولاً باید فقط پس از ارزیابی پزشک انجام شود.

وجود بارداری باید قبل از شروع دوره درمان به درمانگر اطلاع داده شود.

لیزر در مقایسه با وکیوم‌تراپی

این دو روش مکانیسم کاملاً متفاوتی دارند.

NPWT: با فشار منفی، ترشحات را مدیریت و بستر زخم را از نظر مکانیکی تحت تأثیر قرار می‌دهد.

PBM: از نور برای ایجاد پاسخ‌های زیستی سلولی استفاده می‌کند.

هیچ‌کدام به‌طور کلی «بهتر» نیستند.

اندیکاسیون‌های آن‌ها متفاوت است.

برای مثال زخم بسیار عمیق و پرترشح پس از دبریدمان ممکن است کاندید NPWT باشد، در حالی که PBM در یک سناریوی متفاوت ممکن است فقط درمان کمکی باشد.

لیزر در مقایسه با پانسمان

این مقایسه نیز درست نیست.

پانسمان وظایفی مانند:

• کنترل ترشح،
• محافظت،
• حفظ محیط مناسب رطوبتی

را انجام می‌دهد.

PBM نمی‌تواند جای پانسمان را بگیرد.

در صورت استفاده از لیزر، مراقبت استاندارد از زخم همچنان باید ادامه پیدا کند.

لیزر و دبریدمان

اگر زخم دارای بافت مرده است، دبریدمان یکی از عناصر مهم آماده‌سازی بستر زخم است.

PBM با دبریدمان Sharp یکسان نیست.

راهنمای IWGDF حتی استفاده از Laser Debridement را به‌عنوان جایگزین استاندارد Sharp Debridement برای زخم پای دیابتی توصیه نمی‌کند.

بنابراین درمانگر ابتدا باید مشخص کند هدف از «لیزر» چیست.

چگونه بفهمیم لیزر در حال اثر کردن است؟

اثربخشی نباید فقط بر اساس احساس بیمار یا قرمزتر شدن زخم قضاوت شود.

باید به‌صورت منظم اندازه‌گیری شود:

• طول،
• عرض،
• عمق،
• مساحت زخم،
• میزان ترشح،
• نوع بافت بستر.

در صورت امکان عکس‌های استاندارد نیز می‌توانند برای مقایسه استفاده شوند.

اگر بعد از یک دوره منطقی هیچ روندی در کاهش اندازه زخم وجود ندارد، باید علت اصلی دوباره بررسی شود.

چرا بعضی زخم‌ها با وجود لیزر خوب نمی‌شوند؟

زیرا لیزر فقط یکی از عوامل احتمالی درمان است.

علل شایع شکست ترمیم عبارت‌اند از:

• ایسکمی،
• عفونت،
• فشار،
• ادم،
• قند کنترل‌نشده،
• سوءتغذیه،
• جسم خارجی،
• استئومیلیت،
• بدخیمی.

تا زمانی که عامل اصلی باقی مانده باشد، اضافه کردن فناوری‌های جدید همیشه مشکل را حل نمی‌کند.

شواهد علمی درباره لیزر زخم را چگونه تفسیر کنیم؟

در این زمینه یک تضاد ظاهری وجود دارد.

از یک طرف چند متاآنالیز در زخم دیابتی نتایج امیدوارکننده گزارش کرده‌اند.

از طرف دیگر IWGDF 2023 استفاده روتین Physical Therapies را برای زخم پای دیابتی توصیه نمی‌کند.

در زخم وریدی نیز متاآنالیز جدید سال ۲۰۲۶ نتوانسته برتری معنی‌داری برای PBM نشان دهد.

این تفاوت به دلایلی مانند:

• کیفیت پایین برخی مطالعات،
• تعداد کم بیماران،
• اختلاف زیاد در دوز و طول موج،
• تفاوت مراقبت استاندارد گروه‌های کنترل

برمی‌گردد.

بنابراین در حال حاضر بهترین توصیف این است:

PBM یک درمان کمکی امیدوارکننده است، اما اثربخشی آن برای تمام انواع زخم با قطعیت بالا اثبات نشده است.

کاندید مناسب برای لیزر درمانی چه کسی است؟

در صورت استفاده، کاندید مناسب معمولاً بیماری است که:

• تشخیص علت زخم مشخص شده،
• خون‌رسانی بررسی شده،
• عفونت کنترل شده،
• درمان استاندارد دریافت می‌کند،
• و PBM به‌عنوان درمان کمکی توسط تیم متخصص پیشنهاد شده است.

بیماری که درمان استاندارد اصلی او انجام نمی‌شود، کاندید مناسبی برای اتکا به لیزر نیست.

چه زمانی باید درمان را متوقف کرد یا دوباره ارزیابی کرد؟

اگر در طول دوره:

• زخم بزرگ‌تر شود،
• نکروز ایجاد شود،
• ترشح چرکی ظاهر شود،
• قرمزی گسترش یابد،
• درد به‌طور واضح افزایش پیدا کند،
• تب ایجاد شود

باید زخم دوباره ارزیابی شود.

ادامه دادن جلسات لیزر بدون بررسی علت بدتر شدن زخم منطقی نیست.

اشتباهات رایج درباره لیزر درمانی زخم

«لیزر هر نوع زخم مزمنی را درمان می‌کند»

خیر. نتایج به نوع زخم و علت زمینه‌ای وابسته‌اند.

«هرچه توان لیزر بیشتر باشد بهتر است»

خیر. PBM به دوز وابسته است و دوز بالاتر الزاماً اثر بیشتر ایجاد نمی‌کند.

«لیزر جای پانسمان را می‌گیرد»

خیر. پانسمان و PBM نقش متفاوتی دارند.

«لیزر عفونت را درمان می‌کند»

PBM معمولی جای آنتی‌بیوتیک، دبریدمان یا تخلیه آبسه را نمی‌گیرد.

«زخم دیابتی را بدون Offloading می‌توان با لیزر درمان کرد»

خیر. فشار مداوم روی کف پا می‌تواند باعث شکست درمان شود.

«لیزر گردش خون را آن‌قدر زیاد می‌کند که انسداد عروق درمان شود»

خیر. انسداد شریانی باید به‌صورت تخصصی بررسی و در صورت نیاز Revascularization شود.

«همه دستگاه‌های لیزر یکسان‌اند»

خیر. طول موج، توان، دوز و پروتکل درمان اهمیت زیادی دارند.

سؤالات متداول

آیا لیزر واقعاً به ترمیم زخم کمک می‌کند؟

مطالعات آزمایشگاهی و برخی کارآزمایی‌ها اثر مثبت نشان داده‌اند، به‌ویژه در برخی زخم‌های دیابتی؛ اما کیفیت و نتایج مطالعات متفاوت‌اند و برای همه انواع زخم شواهد قطعی وجود ندارد.

بهترین نوع لیزر برای زخم چیست؟

یک نوع واحد برای همه زخم‌ها وجود ندارد. بیشتر مطالعات PBM از نور قرمز یا Near-Infrared استفاده کرده‌اند و پارامترهای درمان باید متناسب با دستگاه و وضعیت بیمار تعیین شوند.

لیزر زخم درد دارد؟

PBM معمولاً غیرتهاجمی و بدون درد شدید است. احساس سوختگی یا درد واضح باید بررسی شود.

چند جلسه لیزر برای زخم لازم است؟

عدد ثابتی وجود ندارد. پروتکل‌های مطالعاتی از چند جلسه در هفته برای چند هفته استفاده کرده‌اند.

آیا لیزر برای زخم پای دیابتی مناسب است؟

مطالعاتی نتایج امیدوارکننده نشان داده‌اند، اما IWGDF 2023 هنوز استفاده روتین از Physical Therapies را برای افزایش ترمیم زخم پای دیابتی توصیه نمی‌کند.

آیا لیزر برای زخم بستر خوب است؟

برخی مطالعات کوچک نتایج مثبت داشته‌اند، اما شواهد کافی برای استفاده روتین در همه زخم‌های بستر وجود ندارد.

آیا لیزر برای زخم وریدی مؤثر است؟

شواهد فعلی قانع‌کننده نیستند. متاآنالیز ۲۰۲۶ برتری معنی‌داری در کاهش اندازه زخم وریدی پیدا نکرد. درمان اصلی این زخم همچنان Compression در بیمار مناسب است.

آیا روی زخم عفونی می‌توان لیزر زد؟

عفونت ابتدا باید ارزیابی و درمان شود. PBM جای درمان عفونت را نمی‌گیرد.

آیا لیزر بافت سیاه را برمی‌دارد؟

Photobiomodulation خیر. وجود نکروز ممکن است نیازمند دبریدمان جداگانه باشد.

آیا لیزر روی زخم باز انجام می‌شود؟

بسته به دستگاه و پروتکل ممکن است روی بستر یا اطراف زخم استفاده شود، اما روش کاربرد باید توسط درمانگر آموزش‌دیده تعیین شود.

آیا لیزر جای اسکار را هم درمان می‌کند؟

درمان اسکار ممکن است با لیزرهای متفاوتی مانند Fractional Laser انجام شود. این موضوع با PBM مورد استفاده برای ترمیم زخم باز متفاوت است.

جمع‌بندی

لیزر درمانی کم‌توان یا Photobiomodulation یک روش غیرحرارتی است که تلاش می‌کند با استفاده از نور، فعالیت‌های سلولی مرتبط با ترمیم را تعدیل کند.

مطالعات نشان داده‌اند PBM می‌تواند بر فرایندهایی مانند:

• عملکرد سلولی،
• فعالیت فیبروبلاست‌ها،
• تولید کلاژن،
• التهاب،
• آنژیوژنز

اثر بگذارد.

از نظر بالینی، نتایج در بعضی زخم‌های پای دیابتی امیدوارکننده بوده‌اند، اما کیفیت شواهد یکسان نیست. در زخم‌های بستر نیز شواهد محدود است و در زخم‌های وریدی، متاآنالیز جدید نتوانسته مزیت معنی‌داری را ثابت کند.

بنابراین لیزر درمانی را باید یک درمان کمکی احتمالی دانست، نه جایگزین اصول اصلی مراقبت از زخم.

درمان‌هایی مانند:

• Offloading برای زخم دیابتی،
• Compression برای زخم وریدی،
• Repositioning برای زخم بستر،
• درمان عفونت،
• دبریدمان،
• اصلاح خون‌رسانی

همچنان اولویت دارند.

مهم‌ترین مسئله در انتخاب PBM این نیست که «آیا لیزر دستگاه پیشرفته‌ای است؟»، بلکه این است که:

آیا علت اصلی زخم مشخص و درمان شده و برای این نوع زخم شواهد کافی جهت استفاده از لیزر به‌عنوان درمان کمکی وجود دارد؟

منابع

• IWGDF 2023 – Guidelines on Interventions to Enhance Healing of Foot Ulcers in People with Diabetes
• Intervention Effects of Low-Level Laser Therapy (LLLT) on Grade I-II Ulcers in Diabetic Foot Patients: A Meta-Analysis
• The Healing Effect of Photobiomodulation on Venous Leg Ulcers: A Systematic Review and Meta-Analysis
• Low-Level Laser Therapy in the Treatment of Pressure Ulcers: Systematic Review
• Cellular Signalling and Photobiomodulation in Chronic Wound Repair