زخم شریانی چیست؟ علائم، تشخیص، درمان و پیشگیری

زخم‌هایی که روی انگشتان پا، پاشنه یا بخش‌های انتهایی پا ایجاد می‌شوند و با وجود مراقبت مناسب بهبود پیدا نمی‌کنند، ممکن است ناشی از اختلال در خون‌رسانی باشند. در برخی افراد، شریان‌هایی که وظیفه رساندن خون غنی از اکسیژن به پاها را بر عهده دارند، به‌تدریج تنگ یا مسدود می‌شوند. در نتیجه، پوست و بافت‌ها اکسیژن و مواد مغذی کافی دریافت نمی‌کنند و حتی یک آسیب کوچک ممکن است به زخمی مزمن و دیرترمیم تبدیل شود.

به این نوع زخم، زخم شریانی یا زخم ایسکمیک گفته می‌شود.

زخم شریانی اغلب یکی از تظاهرات بیماری شریان محیطی یا Peripheral Artery Disease (PAD) است. آترواسکلروز یا تجمع پلاک در دیواره شریان‌ها، مهم‌ترین علت این بیماری محسوب می‌شود. عواملی مانند سیگار، دیابت، فشار خون بالا، کلسترول بالا، بیماری مزمن کلیه و افزایش سن نیز احتمال ابتلا به بیماری شریان محیطی را افزایش می‌دهند.

در مراحل پیشرفته، کاهش شدید خون‌رسانی می‌تواند موجب درد در حالت استراحت، زخم غیرقابل‌ترمیم، نکروز و حتی گانگرن شود. این مرحله شدید از بیماری امروزه با عنوان ایسکمی مزمن تهدیدکننده اندام یا Chronic Limb-Threatening Ischemia (CLTI) شناخته می‌شود.

تشخیص زودهنگام و اصلاح جریان خون اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخلاف بسیاری از زخم‌های دیگر، در زخم شریانی تنها استفاده از پانسمان نمی‌تواند مشکل اصلی را برطرف کند.

زخم شریانی چیست؟

زخم شریانی زخمی است که در اثر کاهش جریان خون شریانی ایجاد شده یا به دلیل کمبود خون‌رسانی توان ترمیم طبیعی خود را از دست داده است.

شریان‌ها خون حاوی اکسیژن و مواد مغذی را از قلب به بافت‌های بدن منتقل می‌کنند. پوست، عضلات و سایر بافت‌ها برای زنده ماندن و ترمیم آسیب به جریان خون کافی نیاز دارند.

در صورت کاهش شدید خون‌رسانی، اکسیژن و مواد موردنیاز برای ترمیم به اندازه کافی به بافت نمی‌رسند. بنابراین ممکن است:

• زخم به‌سختی ترمیم شود.
• بافت سالم اطراف زخم آسیب ببیند.
• قسمتی از پوست یا انگشت دچار نکروز شود.
• عفونت ایجاد شود.
• در مراحل پیشرفته گانگرن رخ دهد.

زخم شریانی معمولاً در انتهایی‌ترین قسمت‌های پا، به‌خصوص انگشتان، پاشنه و لبه‌های پا دیده می‌شود.

نقش جریان خون در ایجاد زخم شریانی

ترمیم طبیعی زخم یک فرایند پیچیده است که نیازمند خون‌رسانی مناسب است.

خون باید مواد زیر را به محل زخم منتقل کند:

• اکسیژن
• گلوکز
• پروتئین‌ها و اسیدهای آمینه
• سلول‌های سیستم ایمنی
• فاکتورهای رشد
• مواد لازم برای تشکیل کلاژن و عروق جدید

هنگامی که شریان تنگ یا مسدود می‌شود، مقدار خون رسیده به زخم کاهش پیدا می‌کند.

در چنین شرایطی فعالیت سلول‌های ترمیم‌کننده کاهش می‌یابد، سیستم ایمنی توان کمتری برای مقابله با عفونت دارد و تشکیل بافت جدید با مشکل مواجه می‌شود.

به همین دلیل یکی از مهم‌ترین اصول در درمان زخم شریانی این است که:

قبل از تمرکز صرف بر پانسمان، باید وضعیت خون‌رسانی اندام بررسی شود.

در زخم‌های ناشی از ایسکمی شدید، بازگرداندن جریان خون می‌تواند یکی از مهم‌ترین اقدامات برای افزایش احتمال ترمیم زخم و جلوگیری از قطع عضو باشد.

تفاوت زخم شریانی با زخم وریدی و نوروپاتیک

تشخیص علت زخم اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا زخم‌های شریانی، وریدی و نوروپاتیک روش درمان متفاوتی دارند.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد. برای مثال، فشرده‌سازی یکی از درمان‌های اصلی زخم وریدی است، اما در فرد دارای اختلال شدید شریانی ممکن است خون‌رسانی را بیشتر کاهش دهد.

علت ایجاد زخم‌های شریانی

آترواسکلروز

آترواسکلروز شایع‌ترین علت بیماری شریان محیطی است.

در این بیماری، موادی مانند:

• کلسترول
• چربی
• کلسیم
• سلول‌های التهابی
• بافت فیبروزی

در دیواره شریان تجمع پیدا می‌کنند.

به‌تدریج فضای داخلی شریان تنگ‌تر می‌شود و خون کمتری از آن عبور می‌کند. اگر بیماری شدید شود، حتی خون‌رسانی در حالت استراحت نیز ممکن است برای زنده نگه داشتن بافت کافی نباشد.

تنگی یا انسداد عروق

با افزایش تنگی شریان، مقدار خون رسیده به پا کاهش می‌یابد.

در مراحل اولیه ممکن است بیمار فقط هنگام راه رفتن دچار درد ساق شود. با پیشرفت بیماری، ممکن است علائم زیر ظاهر شوند:

• درد هنگام استراحت
• درد شبانه پا
• سردی انگشتان
• کاهش نبض
• زخم دیرترمیم
• نکروز
• گانگرن

دیابت

دیابت یکی از مهم‌ترین عوامل خطر بیماری شریان محیطی و زخم پا محسوب می‌شود.

افزایش طولانی‌مدت قند خون می‌تواند به دیواره عروق آسیب بزند و روند آترواسکلروز را تسریع کند.

بیماران دیابتی همچنین ممکن است دچار نوروپاتی شوند و حس درد یا فشار را از دست بدهند.

در نتیجه ممکن است یک فرد دیابتی:

• متوجه ایجاد زخم نشود.
• با وجود ایسکمی شدید درد کمی داشته باشد.
• دیرتر برای درمان مراجعه کند.
• بیشتر در معرض عفونت و قطع عضو قرار گیرد.

ترکیب اختلال خون‌رسانی، نوروپاتی و عفونت یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد عوارض جدی در پای دیابتی است.

فشار خون بالا

فشار خون کنترل‌نشده می‌تواند در طول زمان به دیواره شریان‌ها آسیب بزند و با پیشرفت آترواسکلروز ارتباط داشته باشد.

به همین دلیل کنترل فشار خون بخش مهمی از درمان بیماران مبتلا به بیماری شریان محیطی است.

کلسترول بالا

افزایش کلسترول LDL می‌تواند باعث افزایش تشکیل پلاک آترواسکلروتیک شود.

بیماران مبتلا به بیماری شریان محیطی معمولاً علاوه بر مراقبت از پا و زخم به کنترل دقیق چربی خون نیز نیاز دارند.

داروهای گروه استاتین در بسیاری از بیماران مبتلا به PAD برای کاهش خطر حوادث قلبی و عروقی تجویز می‌شوند.

سیگار

مصرف دخانیات یکی از مهم‌ترین و قابل‌اصلاح‌ترین عوامل خطر بیماری شریان محیطی است.

سیگار می‌تواند:

• به دیواره عروق آسیب برساند.
• روند آترواسکلروز را تسریع کند.
• باعث انقباض عروق شود.
• اکسیژن‌رسانی بافت را کاهش دهد.
• ترمیم زخم را مختل کند.

بنابراین ترک سیگار یکی از اساسی‌ترین بخش‌های درمان و پیشگیری از زخم شریانی است.

افزایش سن

شیوع بیماری شریان محیطی با افزایش سن بیشتر می‌شود.

افراد سالمند معمولاً علاوه بر تغییرات عروقی وابسته به سن، عوامل خطر دیگری مانند دیابت، فشار خون بالا یا بیماری قلبی نیز دارند.

سابقه خانوادگی

افرادی که سابقه خانوادگی بیماری‌های عروقی، سکته قلبی، سکته مغزی یا بیماری شریان محیطی دارند ممکن است در معرض خطر بیشتری قرار داشته باشند.

سایر عوامل خطر

سایر عوامل عبارت‌اند از:

• بیماری مزمن کلیه
• چاقی
• کم‌تحرکی
• بیماری عروق کرونر
• سابقه سکته مغزی
• رژیم غذایی ناسالم
• اختلالات چربی خون

علائم و نشانه‌های زخم شریانی

محل معمول زخم

زخم‌های شریانی بیشتر در قسمت‌های انتهایی پا ایجاد می‌شوند.

محل‌های شایع عبارت‌اند از:

• نوک انگشتان پا
• اطراف ناخن‌ها
• بین انگشتان
• لبه خارجی پا
• پاشنه
• نقاطی که کفش به پا فشار وارد می‌کند

گاهی زخم روی ساق نیز ایجاد می‌شود، اما انگشتان، پا و پاشنه محل‌های کلاسیک‌تر هستند.

ظاهر زخم شریانی

زخم شریانی معمولاً ممکن است ویژگی‌های زیر را داشته باشد:

• حاشیه واضح
• شکل نسبتاً گرد
• ظاهر عمیق
• بافت گرانوله کم
• کف زرد، خاکستری یا سیاه
• ترشح کم
• وجود بافت نکروزه

برخی زخم‌ها ظاهری شبیه یک سوراخ عمیق با حاشیه مشخص دارند که با اصطلاح Punched-out توصیف می‌شود.

رنگ پوست اطراف

کاهش خون‌رسانی می‌تواند باعث تغییر رنگ اندام شود.

پوست ممکن است:

• رنگ‌پریده باشد.
• سفید یا خاکستری دیده شود.
• آبی یا بنفش شود.
• در حالت پایین قرار گرفتن پا قرمز تیره شود.

قرمز شدن پا هنگام آویزان شدن می‌تواند در برخی بیماران مبتلا به بیماری شریانی شدید دیده شود.

دمای پا

پای دچار ایسکمی معمولاً نسبت به پای سالم سردتر است.

ممکن است پوست:

• سرد
• نازک
• براق
• خشک

باشد.

رشد موهای ساق و پا نیز ممکن است کاهش پیدا کند.

کاهش نبض

پزشک معمولاً نبض‌های پا را بررسی می‌کند.

در بیماری شریان محیطی ممکن است نبض:

• ضعیف باشد.
• فقط با داپلر شنیده شود.
• کاملاً قابل لمس نباشد.

نبود نبض به‌تنهایی شدت بیماری را تعیین نمی‌کند، اما یافته مهمی در معاینه است.

درد در زخم شریانی

یکی از علائم مهم بیماری شریان محیطی درد است.

لنگش متناوب

در مراحل اولیه ممکن است بیمار هنگام راه رفتن دچار درد، گرفتگی یا خستگی عضلات ساق شود.

این درد معمولاً با استراحت کاهش پیدا می‌کند.

به این حالت Intermittent Claudication گفته می‌شود.

درد در حالت استراحت

در بیماری پیشرفته، خون‌رسانی ممکن است حتی هنگام استراحت نیز کافی نباشد.

در چنین شرایطی بیمار ممکن است:

• هنگام خواب درد داشته باشد.
• از درد پا بیدار شود.
• درد انگشتان یا جلوی پا داشته باشد.
• مجبور شود پا را از کنار تخت آویزان کند.

درد ایسکمیک در حالت استراحت یکی از علائم هشداردهنده بیماری پیشرفته است.

افزایش درد با بالا بردن پا

در زخم شریانی، بالا بردن پا می‌تواند جریان خون را به بخش‌های انتهایی کاهش دهد و درد را بیشتر کند.

این وضعیت با زخم وریدی تفاوت دارد؛ زیرا بالا بردن پا در بیماری وریدی معمولاً باعث کاهش ورم و بهبود علائم می‌شود.

آیا زخم شریانی همیشه دردناک است؟

خیر.

در بیماران دارای نوروپاتی، به‌خصوص افراد دیابتی، ممکن است حتی ایسکمی شدید یا زخم عمیق بدون درد قابل‌توجه وجود داشته باشد.

بنابراین نبود درد به معنای مناسب بودن خون‌رسانی نیست.

ترشح زخم شریانی

زخم شریانی معمولاً در مقایسه با زخم وریدی ترشح کمتری دارد و نسبتاً خشک‌تر است.

اما اگر عفونت ایجاد شود ممکن است:

• ترشح افزایش پیدا کند.
• چرک ایجاد شود.
• بوی نامطبوع ظاهر شود.
• درد و التهاب افزایش پیدا کند.

علائم هشداردهنده زخم شریانی

موارد زیر نیازمند ارزیابی سریع پزشکی هستند:

• درد پا در حالت استراحت
• زخم غیرقابل‌ترمیم
• سیاه شدن انگشتان
• گانگرن
• سرد شدن قابل‌توجه پا
• کاهش یا نبود نبض
• نکروز در حال گسترش
• عفونت همراه با اختلال خون‌رسانی
• تغییر سریع رنگ پا

روش‌های تشخیص زخم شریانی

تشخیص دقیق تنها با مشاهده ظاهر زخم امکان‌پذیر نیست.

ارزیابی معمولاً شامل:

• شرح حال
• معاینه فیزیکی
• بررسی نبض
• اندازه‌گیری فشار خون اندام
• تست ABI
• سونوگرافی داپلر
• تصویربرداری عروق

است.

معاینه بالینی و بررسی نبض محیطی

پزشک ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:

• درد هنگام راه رفتن
• مدت و فاصله راه رفتن تا شروع درد
• درد شبانه
• درد در حالت استراحت
• مدت ایجاد زخم
• سابقه سیگار
• دیابت
• فشار خون
• چربی خون
• بیماری قلبی و عروقی
• بیماری کلیوی

در معاینه معمولاً نبض‌های مختلف اندام تحتانی بررسی می‌شوند، از جمله:

• نبض فمورال
• نبض پشت زانو
• نبض دورسالیس پدیس
• نبض تیبیال خلفی

رنگ، دما و وضعیت پوست نیز اهمیت دارد.

تست ABI چیست؟

یکی از مهم‌ترین آزمایش‌های اولیه برای بررسی بیماری شریان محیطی Ankle-Brachial Index یا ABI است.

در این آزمایش فشار خون سیستولیک در مچ پا با فشار خون بازو مقایسه می‌شود.

فرمول آن به‌صورت زیر است:

ABI = فشار سیستولیک مچ پا ÷ فشار سیستولیک بازو

به‌طور کلی:

• حدود ۱ تا ۱.۴ معمولاً طبیعی است.
• ABI برابر یا کمتر از ۰.۹۰ می‌تواند به نفع بیماری شریان محیطی باشد.
• مقادیر پایین‌تر معمولاً با بیماری شدیدتر ارتباط دارند.
• ABI بالاتر از ۱.۴ ممکن است ناشی از غیرقابل‌فشرده بودن شریان‌ها باشد.

تفسیر نتیجه باید همراه با علائم بیمار و سایر بررسی‌ها انجام شود.

محدودیت ABI در بیماران دیابتی

در بیماران دیابتی یا افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه، رسوب کلسیم در دیواره عروق می‌تواند باعث سفت شدن شریان‌ها شود.

در این حالت ممکن است ABI به‌طور کاذب بالا یا طبیعی دیده شود.

بنابراین در برخی بیماران از آزمایش‌های دیگری مانند Toe-Brachial Index یا TBI استفاده می‌شود.

در TBI فشار انگشت پا با فشار بازو مقایسه می‌شود.

سونوگرافی داپلر

سونوگرافی داپلر یکی از روش‌های مهم بررسی عروق پا است.

این روش می‌تواند درباره موارد زیر اطلاعات ارائه کند:

• جهت جریان خون
• سرعت جریان
• محل تنگی
• شدت انسداد

سونوگرافی داپلر دوبلکس معمولاً یکی از روش‌های مهم برای ارزیابی بیمارانی است که ممکن است به بازکردن عروق نیاز داشته باشند.

آنژیوگرافی

اگر شدت بیماری بالا باشد یا بیمار برای بازگرداندن جریان خون کاندید باشد، ممکن است تصویربرداری دقیق‌تری از شریان‌ها لازم شود.

روش‌ها شامل:

• CT Angiography
• MR Angiography
• آنژیوگرافی کاتتری

هستند.

آنژیوگرافی به پزشک کمک می‌کند محل و طول انسداد را مشخص و مناسب‌ترین روش درمان را انتخاب کند.

درمان زخم‌های شریانی

درمان زخم شریانی فقط درمان خود زخم نیست.

باید هم‌زمان:

1. جریان خون بررسی و در صورت لزوم اصلاح شود.
2. عوامل خطر قلبی و عروقی کنترل شوند.
3. زخم به‌صورت صحیح مراقبت شود.
4. عفونت در صورت وجود درمان شود.
5. فشار و آسیب مکانیکی روی زخم کاهش پیدا کند.

بازگرداندن جریان خون؛ مهم‌ترین اصل درمان

اگر زخم به دلیل ایسکمی شدید ایجاد شده باشد، صرف استفاده از پانسمان‌های پیشرفته معمولاً کافی نیست.

هدف مهم درمان، رساندن دوباره خون کافی به بافت است.

بازگرداندن خون‌رسانی یا Revascularization می‌تواند:

• اکسیژن‌رسانی را افزایش دهد.
• درد ایسکمیک را کاهش دهد.
• احتمال ترمیم زخم را بیشتر کند.
• از پیشرفت نکروز جلوگیری کند.
• احتمال حفظ اندام را افزایش دهد.

روش اصلی بر اساس وضعیت عروق می‌تواند آنژیوپلاستی یا جراحی بای‌پس باشد.

درمان دارویی

داروهای ضدپلاکت

داروهایی مانند:

• آسپرین
• کلوپیدوگرل

در بسیاری از بیماران مبتلا به بیماری شریان محیطی برای کاهش خطر حوادث قلبی ـ عروقی تجویز می‌شوند.

این داروها باید فقط با نظر پزشک مصرف شوند.

داروهای کاهش‌دهنده کلسترول

استاتین‌ها یکی از مهم‌ترین داروهای کنترل بیماری آترواسکلروتیک هستند.

هدف از مصرف آن‌ها تنها کاهش عدد کلسترول نیست؛ بلکه کاهش خطر:

• سکته قلبی
• سکته مغزی
• پیشرفت بیماری شریانی

نیز اهمیت دارد.

داروهای بهبود علائم لنگش

برخی داروها مانند سیلوستازول می‌توانند توانایی راه رفتن بعضی بیماران مبتلا به لنگش متناوب را بهبود دهند.

اما این داروها:

• انسداد شدید رگ را باز نمی‌کنند.
• درمان اصلی زخم ایسکمیک نیستند.
• جایگزین بازگرداندن خون‌رسانی نمی‌شوند.

سیلوستازول نیز در بعضی بیماران، از جمله افراد مبتلا به نارسایی قلبی، مناسب نیست.

کنترل فشار خون

فشار خون باید با دارو، رژیم غذایی و اصلاح سبک زندگی کنترل شود.

کنترل فشار خون باعث کاهش خطر عوارض قلبی و عروقی در بیماران مبتلا به PAD می‌شود.

کنترل دیابت

کنترل قند خون در بیمار دیابتی اهمیت زیادی دارد.

قند بالا می‌تواند:

• ترمیم را کند کند.
• عفونت را تشدید کند.
• بیماری عروقی را بدتر کند.

بنابراین کنترل دیابت بخش مهمی از درمان زخم شریانی در بیماران دیابتی است.

درمان عفونت

وجود زخم شریانی به معنای وجود عفونت نیست.

آنتی‌بیوتیک زمانی استفاده می‌شود که نشانه‌های بالینی عفونت وجود داشته باشند.

علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• ترشح چرکی
• قرمزی منتشر
• افزایش تورم
• افزایش درد
• گرمی
• تب
• سلولیت

در بیمار مبتلا به ایسکمی شدید همراه با عفونت یا گانگرن مرطوب، شرایط ممکن است اورژانسی باشد.

آنژیوپلاستی

آنژیوپلاستی یکی از روش‌های مهم بازکردن شریان‌های تنگ یا مسدود است.

در این روش، کاتتری وارد رگ می‌شود و یک بالون کوچک در محل تنگی باز می‌شود.

در برخی موارد ممکن است استنت نیز استفاده شود.

هدف آنژیوپلاستی افزایش جریان خون به:

• پا
• انگشتان
• بستر زخم

است.

اگر علت اصلی عدم ترمیم زخم ایسکمی باشد، بهبود خون‌رسانی می‌تواند شرایط لازم برای ترمیم را فراهم کند.

بای‌پس شریانی

اگر انسداد طولانی یا پیچیده باشد، جراحی بای‌پس ممکن است انتخاب مناسب‌تری باشد.

در این جراحی، مسیر جدیدی برای عبور خون در اطراف قسمت مسدودشده ایجاد می‌شود.

ممکن است برای ایجاد این مسیر از:

• ورید خود بیمار
• گرافت مصنوعی

استفاده شود.

انتخاب بین بای‌پس و درمان اندوواسکولار به شرایط بیمار و شکل عروق بستگی دارد.

دبریدمان زخم شریانی

دبریدمان به معنای خارج کردن بافت مرده، آلوده یا غیرقابل‌حیات است.

اما در زخم شریانی باید با احتیاط انجام شود.

اگر خون‌رسانی بسیار ضعیف باشد، برداشتن بافت سیاه خشک ممکن است زخم بزرگ‌تری ایجاد کند که توانایی ترمیم ندارد.

به همین دلیل قبل از دبریدمان گسترده باید وضعیت عروقی بیمار ارزیابی شود.

گانگرن خشک

در گانگرن خشک، بافت ممکن است:

• سیاه
• خشک
• چروکیده

شود.

نباید چنین بافتی بدون ارزیابی تخصصی در منزل برداشته شود.

گانگرن مرطوب

اگر بافت نکروزه دچار عفونت شود، ممکن است گانگرن مرطوب ایجاد شود.

علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• تورم
• ترشح
• بوی نامطبوع
• گسترش قرمزی
• تب
• درد
• بدحال شدن بیمار

گانگرن مرطوب می‌تواند یک وضعیت اورژانسی باشد و ممکن است به جراحی و آنتی‌بیوتیک فوری نیاز داشته باشد.

مراقبت‌های پرستاری و خانگی

مراقبت از زخم شریانی باید بر اساس وضعیت خون‌رسانی انجام شود.

تمیز کردن زخم

زخم باید بر اساس دستور پزشک یا پرستار متخصص تمیز شود.

از استفاده خودسرانه و مکرر از مواد تحریک‌کننده یا ضدعفونی‌کننده قوی باید پرهیز شود.

آیا زخم شریانی باید خشک نگه داشته شود؟

یک توصیه ثابت برای همه زخم‌های شریانی وجود ندارد.

بعضی زخم‌ها پس از بهبود خون‌رسانی از محیط کنترل‌شده مرطوب برای ترمیم بهتر سود می‌برند.

اما در انگشت یا پایی با ایسکمی شدید و بافت سیاه خشک، مرطوب کردن یا دبریدمان بدون ارزیابی عروقی ممکن است مناسب نباشد.

بنابراین انتخاب روش مراقبت باید بر اساس:

• میزان خون‌رسانی
• وجود نکروز
• میزان ترشح
• وجود عفونت

انجام شود.

پانسمان زخم شریانی

پانسمان بر اساس وضعیت زخم انتخاب می‌شود.

گزینه‌های احتمالی شامل:

• پانسمان غیرچسبنده
• فوم
• هیدروژل
• آلژینات
• هیدروفایبر
• پانسمان جاذب
• پانسمان ضدمیکروبی در موارد منتخب

هستند.

اما همه این پانسمان‌ها برای هر زخم شریانی مناسب نیستند.

برای مثال هیدروژل که رطوبت زخم را افزایش می‌دهد، ممکن است برای یک ناحیه سیاه و خشک با ایسکمی شدید انتخاب مناسبی نباشد.

هشدار درباره بانداژ فشاری

درمان فشاری یکی از درمان‌های اصلی زخم وریدی است.

اما در بیماری شریانی قابل‌توجه، فشار زیاد روی پا می‌تواند خون‌رسانی را بیشتر کاهش دهد.

بنابراین پیش از استفاده از:

• جوراب فشاری
• بانداژ فشاری
• سیستم‌های چندلایه فشاری

باید وضعیت خون‌رسانی بررسی شود.

در بعضی بیماران که هم‌زمان بیماری شریانی و وریدی دارند، ممکن است فشرده‌سازی تعدیل‌شده استفاده شود، اما این کار باید با نظر متخصص انجام شود.

کاهش فشار روی زخم

زخم‌های روی انگشت، پاشنه یا نقاط تحت فشار باید از ضربه و فشار مداوم محافظت شوند.

ممکن است از ابزارهایی مانند:

• کفش تخصصی
• کفی مناسب
• محافظ پاشنه
• تجهیزات Offloading

استفاده شود.

محافظت از پا در برابر سرما

سرما می‌تواند موجب انقباض عروق شود و خون‌رسانی محیطی را کاهش دهد.

بنابراین پا باید از سرمای شدید محافظت شود.

بااین‌حال استفاده مستقیم از:

• کیسه آب بسیار گرم
• پد حرارتی
• بخاری
• آب بسیار داغ

نیز مناسب نیست؛ به‌خصوص در بیماران دیابتی و دارای نوروپاتی که ممکن است سوختگی را احساس نکنند.

وضعیت قرار گرفتن پا

در زخم وریدی معمولاً بالا بردن پا کمک‌کننده است.

اما در ایسکمی شریانی شدید، بالا بردن پا ممکن است درد را تشدید کند.

بعضی بیماران مبتلا به درد ایسکمیک استراحت با پایین قرار دادن پا احساس کاهش موقت درد دارند.

وضعیت مناسب اندام باید بر اساس شدت بیماری و وجود ورم تعیین شود.

تغذیه مناسب برای ترمیم زخم

برای ترمیم بافت، بدن به انرژی و مواد مغذی کافی نیاز دارد.

مواد مهم عبارت‌اند از:

• پروتئین
• آهن
• روی
• ویتامین‌ها
• انرژی کافی
• مایعات کافی

منابع مناسب پروتئین شامل:

• گوشت
• ماهی
• مرغ
• تخم‌مرغ
• لبنیات
• حبوبات
• سویا

هستند.

در بیمارانی که کاهش وزن، بی‌اشتهایی یا سوءتغذیه دارند، مشاوره با متخصص تغذیه می‌تواند مفید باشد.

پیشگیری از زخم‌های شریانی

ترک سیگار

ترک سیگار یکی از مؤثرترین اقدامات برای کاهش پیشرفت بیماری شریان محیطی است.

فرد مبتلا به PAD باید برای ترک دخانیات حمایت و درمان مناسب دریافت کند.

کنترل قند خون

افراد دیابتی باید:

• قند خون را کنترل کنند.
• روزانه پاها را بررسی کنند.
• از راه رفتن با پای برهنه خودداری کنند.
• کفش مناسب استفاده کنند.
• حتی زخم‌های کوچک را جدی بگیرند.

کنترل فشار خون

کنترل فشار خون می‌تواند از پیشرفت بیماری‌های قلبی و عروقی جلوگیری کند.

کنترل چربی خون

کنترل کلسترول و استفاده صحیح از داروهای تجویزی می‌تواند خطر عوارض ناشی از آترواسکلروز را کاهش دهد.

فعالیت بدنی

برنامه‌های ورزشی ساختاریافته می‌توانند در بسیاری از بیماران مبتلا به PAD و لنگش متناوب توان راه رفتن را افزایش دهند.

اما در بیماری که:

• درد شدید استراحت دارد،
• گانگرن دارد،
• زخم ایسکمیک پیشرفته دارد،
• عفونت شدید دارد،

ابتدا باید شدت ایسکمی بررسی شود.

مراقبت روزانه از پاها

افراد پرخطر باید هر روز پاهای خود را بررسی کنند.

موارد مهم عبارت‌اند از:

• بریدگی
• تاول
• ترک
• تغییر رنگ
• قرمزی
• تورم
• زخم
• ترشح
• سیاه شدن پوست

داخل کفش نیز باید از نظر وجود جسم خارجی یا قسمت‌های آسیب‌زننده بررسی شود.

عوارض بی‌توجهی به زخم‌های شریانی

گانگرن

در صورت کاهش شدید و طولانی‌مدت خون‌رسانی، بافت ممکن است بمیرد.

بافت ابتدا ممکن است:

• بنفش
• خاکستری
• قهوه‌ای
• سیاه

شود.

گانگرن نیازمند بررسی تخصصی سریع است.

عفونت

خون‌رسانی ضعیف توان سیستم ایمنی را برای مقابله با عفونت کاهش می‌دهد.

عفونت در اندامی با ایسکمی شدید می‌تواند به‌سرعت خطرناک شود.

استئومیلیت

زخم عمیق می‌تواند اجازه دهد عفونت به استخوان برسد.

استئومیلیت بیشتر در زخم‌های عمیق پا، انگشت و پاشنه دیده می‌شود و ممکن است به درمان طولانی‌مدت نیاز داشته باشد.

سپسیس

عفونت شدید زخم ممکن است به جریان خون یا سایر بخش‌های بدن گسترش پیدا کند و سپسیس ایجاد کند.

نشانه‌های هشدار عبارت‌اند از:

• تب یا لرز
• گیجی
• تنفس سریع
• افزایش ضربان قلب
• ضعف شدید
• افت فشار خون

سپسیس یک وضعیت اورژانسی است.

خطر قطع عضو

در صورت ادامه ایسکمی شدید، مرگ بافت و عفونت کنترل‌نشده ممکن است بخشی از پا قابلیت حفظ شدن را از دست بدهد.

بااین‌حال، پیش از تصمیم‌گیری برای قطع عضو بزرگ باید امکان بازگرداندن جریان خون و حفظ اندام توسط تیم عروقی بررسی شود.

تأثیر روانی و اجتماعی زخم شریانی

زخم شریانی ممکن است ماه‌ها ادامه پیدا کند و درد، محدودیت حرکتی و نگرانی از قطع عضو را به همراه داشته باشد.

بیمار ممکن است مشکلاتی مانند:

• اختلال خواب
• اضطراب
• افسردگی
• کاهش استقلال
• کاهش توانایی کار
• محدود شدن فعالیت اجتماعی
• ترس از قطع عضو

را تجربه کند.

به همین دلیل درمان فقط نباید به سطح زخم محدود شود و حمایت روانی و اجتماعی نیز می‌تواند بخشی از مراقبت باشد.

مقایسه زخم شریانی با انواع دیگر زخم‌ها

نقش تیم درمان در بهبود زخم شریانی

درمان موفق زخم شریانی اغلب نیازمند همکاری چند تخصص است.

تیم درمان ممکن است شامل:

• جراح عروق
• متخصص قلب و عروق
• پزشک متخصص زخم
• پرستار زخم
• متخصص غدد
• متخصص بیماری‌های عفونی
• متخصص داخلی
• رادیولوژیست مداخله‌ای
• متخصص تغذیه
• فیزیوتراپیست

باشد.

هدف تیم درمان تنها بستن سطح زخم نیست؛ بلکه باید علت کاهش خون‌رسانی، بیماری‌های زمینه‌ای، احتمال عفونت و خطر قطع عضو نیز مدیریت شود.

چه زمانی باید سریعاً به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت مشاهده موارد زیر باید ارزیابی پزشکی سریع انجام شود:

• زخم پا که ترمیم نمی‌شود
• سیاه شدن انگشت
• درد مداوم پا در حالت استراحت
• درد شدید شبانه
• سرد شدن قابل‌توجه یک پا
• کاهش یا قطع نبض
• زخم در فرد مبتلا به دیابت
• ترشح چرکی
• تب
• نکروز
• بوی جدید و شدید
• گسترش سریع زخم

چه زمانی وضعیت اورژانسی است؟

گاهی خون‌رسانی اندام به‌صورت ناگهانی کاهش پیدا می‌کند. این وضعیت ایسکمی حاد اندام نام دارد و با بیماری شریانی مزمن تفاوت دارد.

علائم هشدار ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• درد ناگهانی و شدید
• رنگ‌پریدگی
• سرد شدن ناگهانی پا
• از بین رفتن نبض
• بی‌حسی
• ضعف یا فلج اندام

این وضعیت یک اورژانس عروقی است و بیمار باید سریعاً به مرکز درمانی منتقل شود.

پرسش‌های متداول درباره زخم شریانی

آیا زخم شریانی خودبه‌خود درمان می‌شود؟

اگر کاهش خون‌رسانی خفیف باشد ممکن است زخم با درمان مناسب بهبود پیدا کند، اما در ایسکمی قابل‌توجه، زخم ممکن است بدون اصلاح جریان خون ترمیم نشود.

آیا زخم شریانی همیشه دردناک است؟

خیر. در بیمارانی که نوروپاتی دارند، به‌ویژه افراد دیابتی، ممکن است زخم یا حتی ایسکمی شدید بدون درد قابل‌توجه باشد.

آیا زخم شریانی را می‌توان فقط با پانسمان درمان کرد؟

در بسیاری از موارد خیر. اگر مشکل اصلی کاهش خون‌رسانی باشد، پانسمان بدون اصلاح جریان خون نمی‌تواند علت اصلی زخم را برطرف کند.

آیا جوراب و بانداژ فشاری برای زخم شریانی مناسب است؟

فشرده‌سازی قوی در بیماری شریانی قابل‌توجه ممکن است خطرناک باشد. قبل از شروع درمان فشاری باید جریان خون بررسی شود.

آیا بافت سیاه زخم باید برداشته شود؟

نه همیشه. در اندام بسیار ایسکمیک، دبریدمان بافت سیاه خشک ممکن است قبل از اصلاح خون‌رسانی مناسب نباشد. در مقابل، گانگرن مرطوب یا عفونت عمقی می‌تواند نیازمند دبریدمان فوری باشد.

آیا آنتی‌بیوتیک زخم شریانی را درمان می‌کند؟

آنتی‌بیوتیک فقط عفونت را درمان می‌کند و انسداد شریان را برطرف نمی‌کند.

آیا آنژیوپلاستی می‌تواند به ترمیم زخم کمک کند؟

بله. اگر خون‌رسانی ناکافی عامل اصلی عدم ترمیم باشد، آنژیوپلاستی می‌تواند با افزایش جریان خون شرایط مناسب‌تری برای ترمیم ایجاد کند.

ABI پایین به چه معناست؟

ABI برابر یا کمتر از ۰.۹۰ معمولاً غیرطبیعی محسوب می‌شود و احتمال بیماری شریان محیطی را مطرح می‌کند. نتیجه باید توسط پزشک و در کنار سایر یافته‌ها تفسیر شود.

آیا ABI طبیعی، بیماری شریانی را کاملاً رد می‌کند؟

خیر. در بیماران دیابتی، افراد مبتلا به بیماری کلیوی یا کلسیفیکاسیون شدید شریان، ABI ممکن است به‌طور کاذب بالا یا طبیعی باشد.

چرا بالا بردن پا درد زخم شریانی را بیشتر می‌کند؟

بالا بردن اندام ممکن است فشار خون در بخش انتهایی پا را کاهش دهد. اگر جریان خون از قبل بسیار کم باشد، این موضوع می‌تواند درد ایسکمیک را افزایش دهد.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

زخم شریانی یا زخم ایسکمیک در اثر کاهش جریان خون به پوست و بافت‌های اندام ایجاد می‌شود. شایع‌ترین زمینه ایجاد آن بیماری شریان محیطی ناشی از آترواسکلروز است.

دیابت، سیگار، فشار خون بالا، کلسترول بالا، بیماری کلیوی و افزایش سن از مهم‌ترین عوامل خطر محسوب می‌شوند.

زخم‌های شریانی بیشتر در انگشتان، پاشنه و بخش‌های انتهایی پا ایجاد می‌شوند و ممکن است دارای حاشیه مشخص، ترشح کم، پوست سرد و نبض ضعیف باشند.

درد در حالت استراحت، افزایش درد با بالا بردن پا، سیاه شدن انگشت و زخمی که بهبود پیدا نمی‌کند، از علائم مهم کاهش شدید خون‌رسانی هستند.

تشخیص ممکن است با معاینه، بررسی نبض، تست ABI، TBI، سونوگرافی داپلر و آنژیوگرافی انجام شود.

مهم‌ترین اصل در درمان زخم شریانی این است که:

درمان نباید فقط به پانسمان محدود شود؛ وضعیت جریان خون باید بررسی و در صورت لزوم اصلاح شود.

آنژیوپلاستی یا جراحی بای‌پس می‌تواند در بیماران مناسب جریان خون را افزایش دهد و شانس ترمیم زخم و حفظ اندام را بیشتر کند.

هم‌زمان کنترل دیابت، فشار خون و کلسترول، مصرف صحیح داروهای تجویزی، ترک سیگار، مراقبت از پاها و درمان عفونت اهمیت زیادی دارند.

دبریدمان، پانسمان و درمان فشاری نیز باید با توجه به وضعیت خون‌رسانی انتخاب شوند.

تشخیص زودهنگام و ارجاع به تیم تخصصی زخم و عروق می‌تواند از گانگرن، عفونت شدید و قطع عضو جلوگیری کند و احتمال ترمیم موفق زخم را افزایش دهد.

توجه: این مطلب برای آموزش عمومی تهیه شده است و جایگزین معاینه پزشک، تست عروقی، تشخیص تخصصی یا برنامه درمان و پانسمان نیست. زخم غیرقابل‌ترمیم، درد در حالت استراحت، گانگرن یا عفونت همراه با اختلال خون‌رسانی نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.

منابع

1. 2024 AHA/ACC Guideline for the Management of Lower Extremity Peripheral Artery Disease
2. American College of Cardiology – 2024 Lower Extremity PAD Guideline
3. NICE – Peripheral Arterial Disease: Diagnosis and Management
4. Global Vascular Guidelines on Chronic Limb-Threatening Ischemia – PubMed
5. Global Vascular Guidelines on CLTI – PMC
6. Society for Vascular Surgery – Chronic Limb-Threatening Ischemia
7. Society for Vascular Surgery – Peripheral Arterial Disease
8. American Heart Association – Diagnosing Peripheral Artery Disease