زخمی که برای چند هفته باقی میماند، بهتدریج بزرگتر میشود، خونریزی میکند یا پس از بهبود ظاهری دوباره بازمیگردد، نباید نادیده گرفته شود. بسیاری از زخمهای مزمن به دلایلی مانند دیابت، فشار طولانیمدت، اختلال گردش خون، عفونت یا مشکلات عروقی ایجاد میشوند؛ اما در بعضی موارد، خود سرطان یا گسترش سلولهای سرطانی به پوست عامل ایجاد زخم است.
به این نوع ضایعه، زخم سرطانی، زخم بدخیم، زخم توموری، زخم اولسرهشده سرطانی یا زخم فانگیتینگ گفته میشود. زخمهای سرطانی زمانی ایجاد میشوند که یک تومور اولیه یا متاستاتیک به پوست نفوذ کند، بافت پوست را تخریب کند و به سطح بدن برسد.
این زخمها ممکن است با درد، بوی ناخوشایند، ترشح زیاد، خونریزی، نکروز و عفونت همراه باشند و تأثیر عمیقی بر وضعیت جسمی، روحی و اجتماعی بیمار بگذارند. بااینحال، مراقبت تخصصی میتواند بسیاری از علائم زخم را کنترل کند و کیفیت زندگی بیمار را بهبود دهد.
بر اساس تعریف مؤسسه ملی سرطان آمریکا، ضایعه فانگیتینگ نوعی ضایعه پوستی دارای زخمشدگی و مرگ بافت است که معمولاً بوی نامطبوع دارد و ممکن است در سرطانهایی مانند سرطان پستان، ملانوم و کارسینوم سلول سنگفرشی دیده شود.
زخم سرطانی چیست و چرا ایجاد میشود؟
زخم سرطانی زمانی به وجود میآید که سلولهای بدخیم وارد پوست شوند، در آن تکثیر پیدا کنند و ساختار طبیعی پوست و بافتهای زیرین را از بین ببرند. تومور ممکن است از ابتدا در پوست ایجاد شده باشد یا از بافت عمیقتری مانند پستان، سر و گردن، غدد لنفاوی یا بافت نرم به سمت سطح پوست رشد کند.
با افزایش اندازه تومور، رگهای خونی کوچک تحت فشار قرار میگیرند یا تخریب میشوند. کاهش خونرسانی و اکسیژنرسانی موجب مرگ بافت یا نکروز میشود. بافت مرده بهتدریج از بین میرود و یک زخم باز، نامنظم و معمولاً غیرقابلترمیم ایجاد میکند.
این زخم ممکن است بهصورت یک حفره فرورفته یا تودهای برجسته و شبیه گلکلم دیده شود. واژه «فانگیتینگ» به شکل ظاهری رشد تومور اشاره دارد و به معنای قارچی بودن یا وجود عفونت قارچی نیست.
آیا همه زخمهای بیماران سرطانی، زخم سرطانی هستند؟
خیر. باید بین دو مفهوم تفاوت قائل شد:
زخم بدخیم واقعی
در این حالت، سلولهای سرطانی مستقیماً در بستر یا حاشیه زخم حضور دارند و عامل اصلی تخریب پوست هستند.
زخم مرتبط با درمان سرطان
این زخم ممکن است در اثر جراحی، پرتودرمانی، عوارض دارویی، کاهش گلبولهای سفید، کاهش پلاکت یا اختلال ترمیم ایجاد شود، اما لزوماً حاوی سلولهای سرطانی نیست.
این تفکیک بسیار مهم است؛ زیرا درمان زخم بدخیم باید علاوه بر مراقبت موضعی، شامل کنترل خود تومور نیز باشد. در مقابل، زخم ناشی از پرتودرمانی یا جراحی ممکن است با درمان عوارض بافتی و مراقبت ترمیمی بهبود پیدا کند.
تفاوت زخمهای معمولی با زخمهای سرطانی
زخمهای معمولی پس از آسیب، جراحی، فشار، سوختگی یا اختلال خونرسانی ایجاد میشوند و در صورت برطرف شدن علت، معمولاً روند ترمیم قابلپیشبینی دارند. در زخم سرطانی، رشد فعال سلولهای بدخیم دائماً موجب تخریب بافت میشود و ممکن است مانع بسته شدن زخم شود.
| ویژگی | زخم معمولی | زخم سرطانی |
|---|---|---|
| علت اصلی | آسیب، فشار، دیابت، اختلال عروقی یا عفونت | نفوذ و رشد سلولهای بدخیم |
| روند ترمیم | با درمان علت معمولاً بهبود مییابد | ممکن است بدون کنترل تومور بهبود نیابد |
| حاشیه زخم | اغلب منظم یا متناسب با علت | نامنظم، برجسته، سفت یا تودهمانند |
| خونریزی | معمولاً پس از ضربه یا دستکاری | ممکن است خودبهخودی و مکرر باشد |
| ترشح | متناسب با عفونت یا مرحله ترمیم | ممکن است فراوان، خونی و بدبو باشد |
| بافت اطراف | التهاب یا تغییرات عروقی | امکان وجود توده، سفتی یا ندولهای جدید |
| درد | متغیر | ممکن است مداوم، سوزشی یا عصبی باشد |
| روش تشخیص | معاینه و بررسی علت زمینهای | معمولاً نیازمند بیوپسی و پاتولوژی |
هیچیک از این ویژگیها بهتنهایی تشخیص سرطان را قطعی نمیکند. بعضی زخمهای عفونی، واسکولیتی یا دیابتی نیز میتوانند بدبو، خونریزیدهنده یا دارای بافت نکروزه باشند. تشخیص نهایی در موارد مشکوک معمولاً با نمونهبرداری انجام میشود.
۲. علت ایجاد زخمهای سرطانی
رشد تومور و تأثیر آن بر پوست و بافتها
مهمترین علت ایجاد زخم بدخیم، رشد مستقیم تومور در پوست یا گسترش آن از بافتهای عمیقتر به سطح بدن است. تومور در هنگام رشد میتواند:
- پوست را تحت فشار قرار دهد؛
- رگهای کوچک را مسدود یا تخریب کند؛
- خونرسانی و اکسیژنرسانی را کاهش دهد؛
- موجب مرگ بافت و نکروز شود؛
- عروق شکننده جدید ایجاد کند؛
- مسیرهای لنفاوی را مسدود کند؛
- زمینه تجمع ترشحات و رشد میکروبها را فراهم کند.
عروق جدیدی که داخل تومورها تشکیل میشوند معمولاً شکنندهتر از عروق طبیعیاند. به همین دلیل، زخمهای سرطانی ممکن است با تماس ملایم یا هنگام تعویض پانسمان خونریزی کنند.
نقش درمانهای سرطان در ایجاد زخم
جراحی سرطان
پس از برداشتن تومور، یک زخم جراحی ایجاد میشود که در شرایط طبیعی باید بهتدریج ترمیم شود. عواملی مانند وسعت جراحی، کمبود تغذیهای، دیابت، عفونت، پرتودرمانی قبلی و مصرف بعضی داروهای ضدسرطان ممکن است ترمیم را به تأخیر بیندازند.
باز شدن بخیه، ترشح چرکی، افزایش درد یا باقی ماندن زخم بعد از جراحی الزاماً به معنای عود سرطان نیست؛ اما باید توسط جراح یا انکولوژیست ارزیابی شود.
شیمیدرمانی و درمانهای سیستمیک
بعضی داروهای شیمیدرمانی علاوه بر سلولهای سرطانی، بر سلولهای سالمی که سرعت تقسیم بالایی دارند نیز اثر میگذارند. کاهش تولید سلولهای جدید پوست، کاهش گلبولهای سفید، کمخونی یا کاهش پلاکت میتواند خطر عفونت، تأخیر ترمیم و خونریزی را افزایش دهد.
بعضی داروهای هدفمند، بهویژه داروهایی که رگزایی را مهار میکنند، ممکن است بر ترمیم زخم اثر بگذارند. زمان جراحی، قطع یا شروع مجدد این داروها باید فقط توسط پزشک معالج تعیین شود.
پرتودرمانی
پرتودرمانی ممکن است باعث قرمزی، خشکی، پوستهریزی، التهاب یا زخم سطحی پوست شود. در موارد شدیدتر یا دیررس، آسیب عروق، فیبروز و کاهش خونرسانی میتواند باعث ایجاد زخمی شود که بهآسانی ترمیم نمیشود.
زخم ناشی از پرتودرمانی با زخم بدخیم یکی نیست، هرچند گاهی هر دو مشکل ممکن است همزمان در یک ناحیه وجود داشته باشند. تشخیص این تفاوت به معاینه، سوابق درمان، تصویربرداری و گاهی بیوپسی نیاز دارد.
سایر عوامل مؤثر
عوامل زیر میتوانند زخم بیمار مبتلا به سرطان را ایجاد یا تشدید کنند:
- عفونت باکتریایی یا قارچی
- ضعف سیستم ایمنی
- کاهش گلبولهای سفید
- کاهش پلاکت و اختلال انعقاد
- سوءتغذیه و کاهش وزن
- کمآبی بدن
- دیابت
- کمخونی
- فشار طولانیمدت روی پوست
- تورم و لنفادم
- کاهش تحرک
- اختلال خونرسانی شریانی یا وریدی
- مصرف کورتون یا بعضی داروهای ضدسرطان
وجود باکتری در سطح زخم سرطانی همیشه به معنای عفونت فعال نیست. بیشتر زخمهای باز با میکروبها کلونیزه میشوند. آنتیبیوتیک خوراکی یا تزریقی معمولاً زمانی در نظر گرفته میشود که علائم عفونت بالینی مانند تب، قرمزی منتشر، گرمی، افزایش درد، تورم یا بدتر شدن وضعیت عمومی وجود داشته باشد. شواهد علمی درباره مصرف روتین آنتیبیوتیک سیستمیک برای همه زخمهای بدخیم محدود است.
۳. علائم زخم سرطانی
ظاهر زخم سرطانی در بیماران مختلف متفاوت است. برخی ضایعات بهصورت زخم فرورفته و برخی بهصورت توده برجسته ظاهر میشوند.
تغییر رنگ و بافت پوست
نشانههای ظاهری احتمالی عبارتاند از:
- قرمزی، تیرگی یا بنفش شدن پوست
- ضخیم یا سفت شدن پوست اطراف ضایعه
- ایجاد یک توده برجسته
- ظاهر نامنظم، گلکلمی یا قارچمانند
- ایجاد بافت زرد، قهوهای یا سیاه ناشی از نکروز
- پوستهریزی یا زخمشدگی روی یک خال یا توده قدیمی
- باز شدن زخمی که قبلاً بسته شده بود
یک زخم پوستی که بهبود پیدا نمیکند یا پس از بهبود دوباره بازمیگردد، میتواند یکی از تظاهرات سرطان پوست باشد و باید توسط متخصص پوست بررسی شود.
بوی نامطبوع و ترشحات
مرگ بافت، تجمع ترشحات و رشد باکتریها میتواند موجب بوی نامطبوع شود. ترشح زخم ممکن است:
- شفاف یا زرد باشد؛
- غلیظ و چرکی به نظر برسد؛
- خونی یا قهوهای باشد؛
- حجم زیادی داشته باشد؛
- پوست اطراف زخم را مرطوب و آسیبپذیر کند.
بوی زخم یکی از آزاردهندهترین علائم برای بیمار و خانواده است، اما در بسیاری از موارد میتوان آن را با پاکسازی اصولی، کنترل ترشح، پانسمان مناسب و درمان بار میکروبی کاهش داد.
درد، خونریزی یا التهاب مداوم
درد ممکن است در اثر فشار تومور، التهاب، آسیب اعصاب، عفونت یا چسبیدن پانسمان به زخم ایجاد شود. برخی بیماران در حالت استراحت درد دارند و در بعضی افراد، بیشترین درد هنگام تعویض پانسمان رخ میدهد.
خونریزی ممکن است به شکل لکههای کوچک خون روی پانسمان یا خونریزی قابلتوجه باشد. به دلیل شکنندگی عروق تومور، مالش زخم، کندن پانسمان خشک یا شستوشوی پرفشار میتواند خونریزی را تشدید کند.
رشد غیرطبیعی اطراف زخم
نشانههای هشداردهنده عبارتاند از:
- بزرگ شدن سریع زخم
- ایجاد تودههای جدید در حاشیه آن
- برجسته یا سفت شدن لبهها
- انتشار ندولها در پوست اطراف
- گسترش قرمزی یا تورم
- درگیری غدد لنفاوی
- تغییر شکل عضو درگیر
این علائم فقط مخصوص سرطان نیستند، اما در صورت مشاهده باید سریعاً ارزیابی پزشکی انجام شود.
۴. انواع زخمهای سرطانی
زخمهای بدخیم پوستی
این زخمها از یک سرطان اولیه پوست منشأ میگیرند. سرطانهایی که ممکن است زخمی شوند عبارتاند از:
کارسینوم سلول بازال
ممکن است به شکل زخمی دیده شود که بهبود پیدا میکند و دوباره بازمیگردد. این سرطان معمولاً رشد آهستهای دارد، اما در صورت درمان نشدن میتواند بافتهای اطراف را تخریب کند.
کارسینوم سلول سنگفرشی
ممکن است به شکل زخم پوستهدار، برجسته، دردناک یا خونریزیدهنده ظاهر شود. در موارد نادر، سرطان سلول سنگفرشی میتواند در یک زخم یا اسکار مزمن ایجاد شود.
ملانوم
ملانوم ممکن است از یک خال موجود یا بهصورت ضایعهای جدید ایجاد شود. زخم شدن، خونریزی، تغییر رنگ، نامتقارن شدن و رشد ضایعه از علائمی هستند که نیازمند بررسی فوریاند.
زخمهای ناشی از تومورهای عمقی
بعضی سرطانها از زیر پوست به سطح میرسند و زخم ایجاد میکنند. زخمهای بدخیم بیشتر در سرطانهای نزدیک پوست، مانند موارد زیر، دیده میشوند:
- سرطان پستان
- سرطانهای سر و گردن
- سرطانهای دهان و فک
- سرطان غدد بزاقی
- سارکوم بافت نرم
- تومورهای غدد لنفاوی
- بعضی سرطانهای ناحیه لگن یا تناسلی
زخم فانگیتینگ بیشتر در بیماری موضعی پیشرفته دیده میشود، اما وجود آن بهتنهایی برای تعیین مرحله یا پیشآگهی سرطان کافی نیست.
زخمهای متاستاتیک
گاهی سلولهای یک سرطان داخلی از طریق خون یا لنف به پوست منتقل میشوند. متاستاز پوستی ممکن است به شکل یک یا چند ندول سفت، تغییر رنگ پوست، پلاک التهابی یا زخم ظاهر شود.
تشخیص متاستاز پوستی با ظاهر ضایعه امکانپذیر نیست و به بیوپسی و بررسی آسیبشناسی نیاز دارد. در بعضی بیماران، ضایعه پوستی میتواند نخستین نشانه یک بدخیمی داخلی باشد.
زخمهای ناشی از درمان سرطان
این گروه شامل موارد زیر است:
- زخم بازشده جراحی
- عفونت محل جراحی
- زخم ناشی از پرتودرمانی
- نکروز دیررس ناشی از اشعه
- آسیب پوست بر اثر نشت داروی شیمیدرمانی
- زخم ناشی از کاهش تحرک و فشار
- آسیب پوست اطراف استوما یا تجهیزات پزشکی
- زخم ناشی از لنفادم یا تورم شدید
این زخمها ممکن است در بیمار سرطانی ایجاد شوند، اما از نظر پاتولوژیک لزوماً «زخم بدخیم» محسوب نمیشوند.
۵. روشهای تشخیص زخم سرطانی
معاینه بالینی
پزشک ابتدا درباره موارد زیر سؤال میکند:
- زمان شروع زخم
- سرعت رشد
- سابقه سرطان
- درمانهای قبلی
- وجود درد، ترشح، بو یا خونریزی
- سابقه زخم مزمن، سوختگی یا اسکار
- مصرف داروهای شیمیدرمانی یا سرکوبکننده ایمنی
- کاهش وزن، تب یا علائم عمومی
- تغییر خال یا توده پوستی
در معاینه، اندازه، عمق، محل، رنگ، حاشیه، بافت بستر، ترشح، بوی زخم، وضعیت پوست اطراف و غدد لنفاوی بررسی میشود.
نمونهبرداری یا بیوپسی
بیوپسی مهمترین روش برای تأیید وجود سلولهای سرطانی در زخم است. پزشک ممکن است از حاشیه فعال زخم، بخش برجسته توده یا قسمت عمیق ضایعه نمونه بگیرد.
روش نمونهبرداری بر اساس محل و نوع ضایعه ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- بیوپسی پانچ
- بیوپسی برشی
- بیوپسی کامل ضایعه
- نمونهبرداری سوزنی از توده عمقی
- نمونهبرداری از غدد لنفاوی مشکوک
نمونه در آزمایشگاه پاتولوژی بررسی میشود تا نوع سلولها، درجه بدخیمی، عمق درگیری و منشأ احتمالی تومور مشخص شود. گاهی آزمایشهای ایمونوهیستوشیمی یا مولکولی نیز برای تعیین منشأ سرطان لازم است.
تصویر زخم یا معاینه ظاهری بهتنهایی جایگزین بیوپسی نیست. آزمایشهای تشخیصی سرطان بر اساس نوع ضایعه و علائم بیمار انتخاب میشوند.
آزمایشهای بافتشناسی
پاتولوژیست ممکن است موارد زیر را ارزیابی کند:
- وجود یا نبود سلولهای بدخیم
- نوع سرطان
- الگوی رشد تومور
- عمق نفوذ
- درگیری عروق یا اعصاب
- نکروز
- حاشیههای نمونه
- نشانگرهای اختصاصی بافتی
- احتمال متاستاتیک بودن ضایعه
تصویربرداری
پس از تأیید یا احتمال بالای سرطان، ممکن است برای تعیین وسعت بیماری از روشهای زیر استفاده شود:
- سونوگرافی
- سیتیاسکن
- امآرآی
- پتاسکن
- تصویربرداری عروق
- تصویربرداری از غدد لنفاوی
تصویربرداری میتواند عمق تومور، درگیری عضله یا استخوان، ارتباط زخم با عروق بزرگ و احتمال انتشار سرطان را مشخص کند.
افتراق زخم سرطانی از زخمهای مزمن دیگر
پزشک باید زخم بدخیم را از شرایط زیر افتراق دهد:
- زخم دیابتی
- زخم وریدی
- زخم شریانی
- زخم فشاری
- عفونت باکتریایی یا قارچی
- سل پوستی یا عفونتهای مایکوباکتریایی
- واسکولیت
- پیودرما گانگرنوزوم
- زخم ناشی از دارو
- زخم ناشی از پرتودرمانی
- زخم جراحی
- بیماریهای التهابی پوست
زخم مزمنی که با وجود درمان مناسب بهبود پیدا نمیکند، تغییر شکل میدهد، برجسته میشود یا مکرراً خونریزی میکند ممکن است به نمونهبرداری نیاز داشته باشد.
۶. درمان زخمهای سرطانی
درمان زخم سرطانی دو هدف اصلی دارد:
- کنترل سرطان زمینهای
- کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی بیمار
در بعضی بیماران، درمان تومور میتواند باعث کوچک شدن زخم یا بسته شدن آن شود. در بیماری پیشرفته، ممکن است هدف اصلی کنترل درد، بو، ترشح و خونریزی باشد.
درمان خود سرطان
انتخاب درمان به نوع سرطان، مرحله بیماری، محل تومور، وضعیت عمومی بیمار و اهداف درمان بستگی دارد.
جراحی
اگر تومور قابل برداشت باشد، جراحی میتواند توده و زخم را خارج کند. گاهی پس از جراحی به پیوند پوست، فلپ یا بازسازی بافتی نیاز است.
در زخمهای بسیار بزرگ، درگیری عروق مهم یا بیماری منتشرشده، جراحی ممکن است امکانپذیر یا مفید نباشد.
پرتودرمانی
پرتودرمانی ممکن است با کوچک کردن تومور به کاهش موارد زیر کمک کند:
- خونریزی
- درد
- ترشح
- اندازه زخم
- فشار روی بافتهای اطراف
اثربخشی و امکان انجام پرتودرمانی به محل زخم، درمانهای قبلی و حساسیت نوع سرطان بستگی دارد.
درمانهای سیستمیک
بسته به نوع سرطان ممکن است از روشهای زیر استفاده شود:
- شیمیدرمانی
- هورموندرمانی
- درمان هدفمند
- ایمونوتراپی
این درمانها با کاهش حجم تومور میتوانند علائم زخم را نیز کمتر کنند، اما ممکن است در برخی بیماران عوارض پوستی یا اختلال ترمیم ایجاد کنند.
کنترل ترشحات زخم
پانسمان بر اساس حجم ترشح، محل زخم و وضعیت پوست اطراف انتخاب میشود. گزینههایی که تیم درمان ممکن است در نظر بگیرد شامل موارد زیر است:
- پانسمانهای فوم
- آلژینات
- هیدروفایبر
- پانسمانهای سوپرجاذب
- پدهای جاذب ثانویه
- کیسههای جمعآوری ترشح در بعضی زخمها
- محافظ پوستی یا کرم سدکننده اطراف زخم
پانسمان باید بتواند ترشح را جذب کند، به زخم نچسبد و تا حد امکان دفعات تعویض را کاهش دهد. ترشح مداوم میتواند پوست اطراف را خیس و تخریب کند؛ بنابراین محافظت از پوست سالم بخش مهمی از درمان است.
انتخاب یک پانسمان واحد برای همه بیماران صحیح نیست. کیفیت شواهد درباره برتری قطعی بسیاری از پانسمانها در زخم بدخیم محدود است و انتخاب باید بر اساس علائم و راحتی بیمار انجام شود.
کنترل بوی نامطبوع
بوی زخم معمولاً با بافت نکروزه، ترشحات و فعالیت باکتریها ارتباط دارد. روشهای احتمالی کنترل بو عبارتاند از:
- شستوشوی ملایم زخم
- جذب مناسب ترشحات
- تعویض پانسمان در فواصل مناسب
- استفاده از پانسمان زغال فعال
- پانسمانهای حاوی نقره در موارد منتخب
- مترونیدازول موضعی یا خوراکی با تجویز پزشک
- خارج کردن ایمن بافت مرده در بیماران منتخب
- تهویه مناسب محیط
مترونیدازول در عمل بالینی برای کاهش بوی بعضی زخمهای بدخیم استفاده میشود، اما قدرت شواهد پژوهشی درباره بسیاری از درمانهای موضعی همچنان محدود است. هیچ دارو یا پودر آنتیبیوتیکی نباید بدون تجویز پزشک داخل زخم ریخته شود.
کنترل عفونت
آنتیبیوتیک سیستمیک ممکن است در صورت وجود علائم عفونت فعال تجویز شود. نشانههای احتمالی عبارتاند از:
- تب یا لرز
- قرمزی در حال گسترش
- افزایش گرمی یا تورم
- تشدید ناگهانی درد
- ترشح چرکی جدید
- افت فشار یا تغییر وضعیت هوشیاری
- بدتر شدن وضعیت عمومی
بوی بد بهتنهایی برای تشخیص عفونت سیستمیک کافی نیست. در موارد لازم، پزشک ممکن است نمونه بافت یا ترشح را برای کشت ارسال کند.
کنترل درد
کنترل درد باید بخشی ثابت از برنامه مراقبت باشد. اقدامات احتمالی عبارتاند از:
- مصرف مسکن طبق برنامه پزشک
- دریافت مسکن پیش از تعویض پانسمان
- استفاده از پانسمان غیرچسبنده
- مرطوب کردن پانسمان خشک پیش از برداشتن
- کاهش دفعات تعویض غیرضروری
- درمان درد عصبی با داروهای مناسب
- استفاده از بیحسکننده موضعی در موارد منتخب و با تجویز پزشک
نباید پانسمانی که به زخم چسبیده است با فشار از سطح زخم جدا شود؛ زیرا این کار درد و خونریزی را افزایش میدهد.
کنترل خونریزی
برای کاهش خطر خونریزی باید پانسمان بهآرامی برداشته شود و از مالش یا شستوشوی پرفشار زخم پرهیز شود. پانسمانهای غیرچسبنده و بعضی پانسمانهای آلژینات یا هموستاتیک ممکن است با نظر تیم درمان استفاده شوند.
در خونریزیهای موضعی، پزشک ممکن است روشهایی مانند داروهای موضعی، کوتر، رادیوتراپی، درمان عروقی یا جراحی را بررسی کند. نقره نیترات یا مواد انعقاددهنده فقط باید توسط فرد آموزشدیده استفاده شوند.
خونریزی شدید، جهنده، مداوم یا همراه با سرگیجه و ضعف یک وضعیت اورژانسی است و نیاز به تماس فوری با اورژانس دارد. زخمهای نزدیک عروق بزرگ به برنامه مراقبتی ویژه نیاز دارند.
دبریدمان یا برداشتن بافت مرده
در زخمهای معمولی، خارج کردن بافت نکروزه اغلب بخشی از درمان است؛ اما در زخم بدخیم باید با احتیاط بیشتری تصمیمگیری شود. بافت توموری ممکن است بسیار پرعروق و شکننده باشد و دبریدمان تهاجمی موجب خونریزی شدید شود.
در برخی بیماران، دبریدمان اتولیتیک و ملایم با پانسمان مناسب ترجیح داده میشود. دبریدمان جراحی تنها زمانی انجام میشود که فواید آن از خطر خونریزی، درد و افزایش ترشح بیشتر باشد. این تصمیم باید توسط تیم متخصص زخم و انکولوژی گرفته شود.
جراحی و روشهای بازسازی بافت
اگر سرطان قابلکنترل و وضعیت بیمار مناسب باشد، ممکن است پس از برداشت تومور از روشهای زیر استفاده شود:
- بستن اولیه زخم
- پیوند پوست
- فلپ موضعی یا آزاد
- جراحی پلاستیک و بازسازی
- درمان با فشار منفی در موارد انتخابشده
- تکنیکهای پوشش بافتی
روشهای نوین ترمیم جایگزین درمان سرطان نیستند. ابتدا باید امکان کنترل یا برداشت بافت بدخیم ارزیابی شود.
نقش تیم چندتخصصی
مراقبت مناسب ممکن است به همکاری افراد زیر نیاز داشته باشد:
- انکولوژیست
- متخصص پوست
-
جراح
- جراح پلاستیک
- متخصص پرتودرمانی
- متخصص درد
- پزشک طب تسکینی
- پرستار زخم
- پرستار مراقبت در منزل
- متخصص تغذیه
- روانشناس یا روانپزشک
- مددکار اجتماعی
هدف تیم چندتخصصی فقط بستن زخم نیست؛ بلکه کاهش علائم، حفظ استقلال بیمار، حمایت روانی و هماهنگ کردن درمان سرطان با مراقبت از زخم است.
۷. مراقبتهای خانگی و پرستاری از زخم سرطانی
برنامه مراقبت خانگی باید توسط پزشک یا پرستار زخم تنظیم شود. نوع پانسمان و دفعات تعویض در بیماران مختلف یکسان نیست.
تمیز نگه داشتن زخم
در بسیاری از موارد میتوان زخم را با سرم شستوشو یا آب ولرم، با جریان آرام، تمیز کرد. از مالش، ساییدن یا وارد کردن فشار زیاد باید خودداری شود.
نکات مهم عبارتاند از:
- دستها پیش و پس از پانسمان شسته شوند.
- وسایل پانسمان در محیطی تمیز آماده شوند.
- پانسمان خشکشده قبل از برداشتن مرطوب شود.
- زخم با فشار یا سرنگ پرفشار شسته نشود.
- بافت برجسته یا مرده در منزل کنده نشود.
- کرم یا دارو فقط طبق دستور استفاده شود.
- ظاهر، ترشح، بو و خونریزی زخم پیگیری شود.
استفاده از پانسمان مناسب
پانسمان مناسب باید:
- به سطح زخم نچسبد؛
- ترشح را کنترل کند؛
- پوست اطراف را خشک نگه دارد؛
- درد تعویض پانسمان را کاهش دهد؛
- بو را تا حد ممکن کنترل کند؛
- متناسب با شکل و محل زخم باشد.
گاز خشک معمولی ممکن است به بافت توموری بچسبد و هنگام برداشتن باعث خونریزی شود. انتخاب پانسمان باید توسط پرستار زخم انجام شود.
کنترل درد هنگام پانسمان
برای کاهش درد میتوان با نظر پزشک:
- مسکن را پیش از تعویض پانسمان مصرف کرد؛
- پانسمان را با سرم ولرم مرطوب کرد؛
- از پانسمان غیرچسبنده استفاده کرد؛
- مدت تعویض پانسمان را کوتاه کرد؛
- وضعیت بدن بیمار را راحت نگه داشت؛
- زمان پانسمان را با برنامه دارویی هماهنگ کرد.
کنترل بوی زخم
بوی زخم باید با درمان علت آن کنترل شود. استفاده از عطر، اسانس یا مواد خوشبوکننده روی خود زخم توصیه نمیشود. در محیط اتاق میتوان با تهویه مناسب و وسایل خنثیکننده بو، ناراحتی بیمار را کاهش داد.
مراقبت از پوست اطراف زخم
ترشحات میتوانند باعث قرمزی، سوزش و باز شدن پوست اطراف شوند. کرمها یا فیلمهای محافظ پوستی ممکن است از تماس ترشح با پوست جلوگیری کنند.
چسب پانسمان نباید بارها روی یک محل حساس برداشته و چسبانده شود. در صورت امکان میتوان از توری، بانداژ یا روشهای کمآسیبتر برای ثابت نگه داشتن پانسمان استفاده کرد.
نکات تغذیهای
بیماران مبتلا به سرطان ممکن است به پروتئین و کالری بیشتری نیاز داشته باشند، بهویژه اگر کاهش وزن، کماشتهایی، عفونت یا زخم فعال داشته باشند. منابع پروتئین شامل گوشت، مرغ، ماهی، تخممرغ، لبنیات، حبوبات و سویا هستند.
نکات کلی عبارتاند از:
- وعدههای کوچک و متعدد مصرف شود.
- در صورت کماشتهایی، مواد پرکالری و پرپروتئین انتخاب شود.
- مایعات کافی مصرف شود، مگر اینکه پزشک محدودیت ایجاد کرده باشد.
- کمبود آهن، ویتامینها یا مواد معدنی بر اساس آزمایش درمان شود.
- مکملها بدون هماهنگی با انکولوژیست مصرف نشوند.
بعضی مکملها و گیاهان دارویی ممکن است با درمان سرطان تداخل داشته باشند. برنامه تغذیه باید با متخصص تغذیه آشنا با بیماران سرطانی تنظیم شود.
۸. پیشگیری از گسترش یا عفونت زخم
آیا میتوان از زخم سرطانی پیشگیری کرد؟
همیشه نمیتوان از ایجاد زخم بدخیم جلوگیری کرد؛ زیرا تشکیل آن به رفتار و محل تومور وابسته است. بااینحال، تشخیص و درمان زودهنگام سرطان میتواند احتمال رشد موضعی گسترده و نفوذ تومور به پوست را کاهش دهد.
رعایت بهداشت روزانه
اقدامات زیر خطر آسیب پوست و عفونت را کاهش میدهند:
- شستوشوی دست پیش از پانسمان
- استفاده از وسایل تمیز
- تعویض پانسمان بر اساس میزان ترشح
- خشک نگه داشتن پوست اطراف
- جلوگیری از فشار و اصطکاک
- خودداری از دستکاری توده و بافت مرده
- گزارش سریع علائم عفونت
کنترل بیماری زمینهای سرطان
پانسمان نمیتواند رشد سرطان را متوقف کند. برای کنترل گسترش زخم باید خود تومور با جراحی، پرتودرمانی، داروهای سیستمیک یا روش مناسب دیگری درمان شود.
قطع خودسرانه شیمیدرمانی یا سایر داروها به دلیل نگرانی درباره زخم میتواند خطرناک باشد. هر تغییر در برنامه درمان باید با انکولوژیست هماهنگ شود.
معاینه منظم
زخم باید در فواصل مشخص از نظر موارد زیر ارزیابی شود:
- تغییر اندازه
- عمق و شکل زخم
- حجم ترشح
- بوی زخم
- درد
- خونریزی
- وضعیت پوست اطراف
- نشانههای عفونت
- اثر درمان سرطان
اندازهگیری و عکاسی پزشکی استاندارد، با رضایت بیمار، میتواند به ارزیابی روند زخم کمک کند.
۹. تأثیر زخمهای سرطانی بر کیفیت زندگی بیمار
زخم بدخیم فقط یک مشکل پوستی نیست. ترشح، بو، خونریزی، درد و ظاهر زخم میتوانند تمام جنبههای زندگی بیمار را تحت تأثیر قرار دهند.
جنبههای روحی و روانی
بیمار ممکن است احساسات زیر را تجربه کند:
- اضطراب
- خجالت
- کاهش اعتمادبهنفس
- احساس از دست دادن کنترل بر بدن
- افسردگی
- ترس از خونریزی
- نگرانی از واکنش دیگران
- اختلال خواب
- ناامیدی
زخم قابلمشاهده، بهخصوص روی صورت، گردن یا پستان، ممکن است تصویر ذهنی بیمار از بدن خود را بهشدت تغییر دهد.
چالشهای اجتماعی
بوی زخم یا نشت ترشح روی لباس ممکن است باعث شود بیمار از مهمانی، محل کار یا ارتباطات اجتماعی دوری کند. نگرانی از نگاه دیگران میتواند به انزوا و تنهایی منجر شود.
کنترل بهتر ترشح و بو، انتخاب پانسمان کمحجم و ارائه حمایت روانشناختی میتواند به حفظ فعالیت اجتماعی بیمار کمک کند.
تأثیر بر خانواده و مراقبان
مراقبان ممکن است هنگام تعویض پانسمان با فشار روانی، خستگی، ترس از خونریزی یا احساس ناتوانی روبهرو شوند. آموزش عملی، دسترسی به پرستار زخم و تقسیم مسئولیتها میتواند فشار بر خانواده را کاهش دهد.
مطالعات نشان میدهند که مراقبت از زخمهای بدخیم باید علاوه بر علائم جسمی، نیازهای روانی، اجتماعی و معنوی بیمار و خانواده را نیز در نظر بگیرد.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
در موارد زیر با پزشک یا تیم درمان تماس بگیرید:
- بزرگ شدن سریع زخم
- ایجاد توده جدید در حاشیه زخم
- افزایش ناگهانی درد
- ترشح چرکی جدید
- تب یا لرز
- قرمزی و گرمی در حال گسترش
- بوی جدید و شدید همراه با علائم عمومی
- سیاه شدن سریع بافت
- خونریزی مکرر
- نشت ترشح از پانسمان و خیس شدن مداوم لباس
- کاهش هوشیاری یا ضعف شدید
در صورت خونریزی شدید، خونریزی جهنده، تنگی نفس، غش، گیجی یا رنگپریدگی شدید، باید فوراً با اورژانس تماس گرفته شود.
پرسشهای متداول درباره زخم سرطانی
آیا زخم سرطانی مسری است؟
خیر. سلولهای سرطانی از طریق تماس با زخم به فرد دیگری منتقل نمیشوند. بااینحال، ترشحات زخم ممکن است حاوی باکتری باشند و هنگام پانسمان باید اصول بهداشتی رعایت شود.
آیا بوی بد زخم به معنی عفونت است؟
نه همیشه. بافت مرده، ترشحات و کلونیزاسیون باکتریایی نیز میتوانند بو ایجاد کنند. عفونت فعال معمولاً با علائمی مانند تب، قرمزی منتشر، گرمی، تورم، افزایش درد یا بدتر شدن حال عمومی همراه است.
آیا زخم سرطانی درمان میشود؟
در صورت امکان کنترل یا برداشت کامل تومور، زخم ممکن است کوچک یا بسته شود. در بیماری پیشرفته، هدف اصلی معمولاً کنترل علائمی مانند درد، ترشح، بو و خونریزی است.
آیا هر زخم مزمنی سرطانی است؟
خیر. بیشتر زخمهای مزمن در اثر دیابت، اختلال عروقی، فشار یا عفونت ایجاد میشوند. بااینحال، زخم مقاوم به درمان، دارای حاشیه برجسته، خونریزی مکرر یا رشد غیرطبیعی باید نمونهبرداری شود.
آیا زخم سرطانی را میتوان در خانه پانسمان کرد؟
در بسیاری از بیماران، پانسمان در منزل امکانپذیر است؛ اما نوع پانسمان، دفعات تعویض و داروهای موضعی باید توسط پزشک یا پرستار زخم تعیین شود.
آیا میتوان بافت سیاه زخم را در منزل جدا کرد؟
خیر. بافت زخم سرطانی ممکن است به عروق شکننده متصل باشد و جدا کردن آن میتواند خونریزی شدید ایجاد کند. دبریدمان فقط باید پس از ارزیابی تخصصی انجام شود.
آیا میتوان روی زخم مترونیدازول ریخت؟
مترونیدازول موضعی در بعضی بیماران برای کنترل بو تجویز میشود، اما شکل دارو، مقدار و روش مصرف باید توسط پزشک تعیین شود. خرد کردن قرص یا ریختن خودسرانه آنتیبیوتیک روی زخم توصیه نمیشود.
آیا زخم سرطانی همیشه نشاندهنده مرحله آخر سرطان است؟
زخم بدخیم بیشتر در سرطانهای موضعی پیشرفته دیده میشود، اما وجود آن بهتنهایی مرحله نهایی یا طول عمر بیمار را تعیین نمیکند. نوع سرطان، وسعت بیماری، پاسخ به درمان و وضعیت عمومی بیمار نیز اهمیت دارند.
جمعبندی و توصیههای پایانی
زخم سرطانی زمانی ایجاد میشود که سلولهای بدخیم به پوست نفوذ کنند و موجب تخریب بافت، نکروز و باز شدن سطح پوست شوند. این زخمها ممکن است از یک سرطان اولیه پوست، گسترش تومور عمقی یا متاستاز پوستی منشأ بگیرند.
زخمهای ناشی از جراحی، شیمیدرمانی یا پرتودرمانی با زخم بدخیم واقعی تفاوت دارند، هرچند ممکن است علائم مشابهی ایجاد کنند. تشخیص دقیق معمولاً به معاینه، بیوپسی، آزمایش بافتشناسی و در موارد لازم تصویربرداری نیاز دارد.
درمان باید همزمان دو بخش را پوشش دهد: کنترل سرطان و کنترل علائم زخم. جراحی، پرتودرمانی و درمانهای دارویی ممکن است اندازه تومور را کاهش دهند. پانسمانهای تخصصی، کنترل بار میکروبی، محافظت از پوست، درمان درد و مراقبت از خونریزی نیز میتوانند کیفیت زندگی بیمار را بهتر کنند.
تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد. زخمی که بهبود پیدا نمیکند، مرتب خونریزی میکند، حاشیه برجسته دارد یا بهتدریج بزرگ میشود باید توسط متخصص بررسی شود. خانواده و پرستاران نیز با مراقبت صحیح، حمایت عاطفی و گزارش سریع تغییرات زخم نقش مهمی در حفظ آرامش و ایمنی بیمار دارند.
توجه: مطالب این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شدهاند و جایگزین معاینه، تشخیص، نسخهنویسی یا برنامه پانسمان توسط پزشک، انکولوژیست یا پرستار متخصص زخم نیستند.
منابع
- National Cancer Institute – Definition of Fungating Lesion
- Macmillan Cancer Support – Ulcerating Cancer Wounds: Treatment and Support
- Cancer Research UK – What Are Fungating Tumours?
- Cancer Research UK – Looking After Fungating Tumours
- Cleveland Clinic – Fungating Tumor: Symptoms, Causes and Treatment
- American Academy of Dermatology – How Can I Tell If I Have Skin Cancer?
- American Academy of Dermatology – Basal Cell Carcinoma
- American Academy of Dermatology – Squamous Cell Carcinoma
- National Cancer Institute – Tests and Procedures Used to Diagnose Cancer
- Cutaneous Metastases of Visceral Tumours: A Review – PMC
دیدگاهتان را بنویسید