چگونه از ایجاد زخم بستر جلوگیری کنیم؟ راهنمای کامل مراقبت و پیشگیری

معین صمدی

زخم بستر (زخم فشاری)

۶ مرداد ۱۳۸۳

چرا پیشگیری از زخم بستر اهمیت دارد؟

زخم بستر که در منابع پزشکی جدید بیشتر با نام Pressure Injury یا آسیب فشاری شناخته می‌شود، آسیبی به پوست و بافت‌های زیر آن است که معمولاً در اثر وارد شدن فشار طولانی یا فشار همراه با نیروهای برشی ایجاد می‌شود. این آسیب بیشتر روی نواحی استخوانی مانند پاشنه، دنبالچه، لگن، آرنج و پشت سر دیده می‌شود.

افرادی که برای مدت طولانی قادر به حرکت یا تغییر وضعیت نیستند بیشتر در معرض خطر قرار دارند. بیمار بستری، فرد ویلچرنشین، سالمند ضعیف، فرد مبتلا به آسیب نخاعی یا کاهش سطح هوشیاری ممکن است متوجه فشار طولانی روی یک قسمت بدن نشود یا توانایی جابه‌جا کردن خود را نداشته باشد.

اهمیت پیشگیری از این جهت است که مراحل اولیه آسیب فشاری ممکن است فقط به شکل تغییر رنگ یا قرمزی پوست دیده شوند، اما ادامه فشار می‌تواند آسیب را به بافت‌های عمقی‌تر گسترش دهد. در مراحل پیشرفته ممکن است بافت زیرجلدی، عضله و حتی ساختارهای عمیق‌تر درگیر شوند.

راهنمای بین‌المللی NPIAP/EPUAP/PPPIA تأکید می‌کند که پیشگیری باید یک برنامه چندبخشی باشد و تنها به خرید «تشک ضد زخم بستر» محدود نشود. تغییر وضعیت، ارزیابی پوست، مدیریت رطوبت، تغذیه، تحرک و استفاده از سطوح توزیع‌کننده فشار باید در کنار یکدیگر انجام شوند.

زخم بستر چیست و چگونه به وجود می‌آید؟

اگر یک ناحیه از بدن برای مدت طولانی بین استخوان و سطح خارجی مانند تخت یا صندلی تحت فشار قرار گیرد، بافت دچار تغییر شکل و اختلال در خون‌رسانی موضعی می‌شود. اگر فشار ادامه پیدا کند و تحمل بافت از حدی بیشتر شود، آسیب سلولی ایجاد خواهد شد.

برای مثال در فردی که به پشت خوابیده است، نواحی مانند:

پشت سر
کتف‌ها
آرنج
ساکروم و دنبالچه
پاشنه‌ها

بیشتر در معرض فشار قرار دارند.

در حالت خوابیده به پهلو نیز:

گوش
شانه
برجستگی لگن
زانوها
قوزک‌ها

ممکن است در معرض خطر باشند.

فشار

مهم‌ترین عامل، وارد شدن فشار مکانیکی طولانی‌مدت به بافت است.

هرچه توانایی فرد برای تغییر وضعیت کمتر باشد، مدت زمانی که یک قسمت بدن زیر فشار باقی می‌ماند افزایش پیدا می‌کند.

نیروی برشی یا Shear

برش زمانی رخ می‌دهد که پوست نسبتاً ثابت باقی می‌ماند اما بافت‌های عمیق‌تر حرکت می‌کنند.

یک مثال رایج زمانی است که سر تخت بیش از حد بالا آورده شده و بیمار به سمت پایین سر می‌خورد.

نیروی برشی می‌تواند فشار و تغییر شکل واردشده بر بافت‌های عمقی را افزایش دهد.

اصطکاک

کشیده شدن پوست روی:

ملحفه
تخت
صندلی
لباس

می‌تواند سطح پوست را آسیب‌پذیرتر کند.

هنگام جابه‌جایی بیمار بهتر است به‌جای کشیدن بدن روی تخت، از تکنیک‌ها و وسایل مناسب انتقال استفاده شود. راهنمای بین‌المللی نیز استفاده از تجهیزات و روش‌هایی را توصیه می‌کند که اصطکاک و برش هنگام جابه‌جایی را کاهش دهند.

رطوبت

رطوبت به‌تنهایی تعریف‌کننده زخم فشاری نیست، اما می‌تواند مقاومت پوست را در برابر فشار و برش کاهش دهد.

پوستی که برای مدت طولانی در تماس با:

ادرار
مدفوع
عرق
ترشحات

قرار دارد ممکن است دچار Maceration یا التهاب مرتبط با رطوبت شود و در برابر آسیب مکانیکی آسیب‌پذیرتر شود.

مراحل زخم بستر

آسیب فشاری بر اساس عمق و ویژگی‌های بافت به مراحل مختلف تقسیم می‌شود.

مرحله اول

پوست هنوز باز نشده است، اما تغییر رنگ مداومی ایجاد شده که با فشار انگشت به حالت طبیعی برنمی‌گردد؛ در پوست روشن معمولاً به شکل قرمزی غیرقابل‌سفیدشدن یا Non-Blanchable Erythema دیده می‌شود.

ممکن است ناحیه:

گرم‌تر یا سردتر باشد،
سفت‌تر یا نرم‌تر باشد،
دردناک یا حساس شود.

در پوست‌های تیره‌تر ممکن است قرمزی واضح نباشد و تغییر رنگ به شکل:

تیره‌تر شدن
بنفش
آبی
یا تغییر ظریف رنگ

دیده شود. لمس پوست برای بررسی گرما، تورم، سفتی و درد اهمیت ویژه‌ای دارد.

مرحله دوم

در این مرحله قسمتی از ضخامت پوست از بین رفته است و ممکن است ضایعه به شکل:

زخم سطحی
ساییدگی
یا تاول

دیده شود.

مرحله سوم

تمام ضخامت پوست از بین رفته و بافت چربی زیرجلدی ممکن است قابل مشاهده باشد. عمق زخم بسته به محل آن متفاوت است.

مرحله چهارم

آسیب بسیار عمیق است و ممکن است ساختارهای عمقی مانند:

عضله
تاندون
یا استخوان

در معرض دید یا لمس قرار گیرند.

Unstageable Pressure Injury

گاهی بستر زخم کاملاً توسط بافت مرده یا اسلاف پوشیده شده و عمق واقعی آن تا زمانی که بستر مشخص نشود قابل تعیین نیست.

Deep Tissue Pressure Injury

آسیب عمقی بافت ممکن است ابتدا به شکل تغییر رنگ:

قرمز تیره
ارغوانی
بنفش

یا گاهی تاول خونی ظاهر شود؛ حتی ممکن است پوست هنوز کاملاً باز نشده باشد.

چه کسانی بیشتر در معرض زخم بستر هستند؟

مهم‌ترین عامل خطر، کاهش تحرک است. هر فردی که نتواند به‌طور مؤثر وزن خود را جابه‌جا کند ممکن است در معرض فشار طولانی قرار گیرد.

بیماران بستری که برای مدت طولانی روی تخت قرار دارند، افراد ویلچرنشین، بیماران دارای آسیب نخاعی و افراد دچار فلج یا ضعف شدید عضلانی از گروه‌های مهم پرخطر هستند.

سالمندان نیز به دلایلی مانند کاهش ضخامت بافت زیرجلدی، کاهش تحرک، بیماری‌های متعدد و وضعیت تغذیه‌ای نامناسب ممکن است آسیب‌پذیرتر باشند.

دیابت نیز می‌تواند همراه با نوروپاتی، اختلال حس و بیماری عروقی باشد؛ در نتیجه بیمار ممکن است فشار یا درد اولیه را احساس نکند. راهنمای جدید ارزیابی پوست، دیابت و بیماری‌های مزمن را از عواملی می‌داند که می‌توانند تحمل پوست را در برابر عوامل ایجادکننده آسیب فشاری کاهش دهند.

کاهش سطح هوشیاری، دمانس، سکته مغزی و بیماری‌های عصبی نیز اهمیت دارند، زیرا بیمار ممکن است قادر به تشخیص فشار، بیان درد یا تغییر وضعیت مستقل نباشد.

سوءتغذیه نیز از عوامل مهم خطر است. راهنمای بین‌المللی ۲۰۲۶ ارتباط میان سوءتغذیه و خطر ایجاد و شدت Pressure Injury را تأیید کرده و غربالگری تغذیه‌ای را برای افراد در معرض خطر توصیه می‌کند.

علائم اولیه زخم بستر که باید جدی گرفته شوند

پیشگیری موفق تا حد زیادی به شناسایی تغییرات قبل از باز شدن پوست وابسته است.

از علائم مهم می‌توان به تغییر رنگ مداوم، درد موضعی، گرمی یا سردی غیرطبیعی پوست، تورم، تغییر قوام بافت و سفت یا نرم شدن غیرمعمول آن اشاره کرد.

قرمزی مداوم پوست

اگر ناحیه‌ای از پوست روی برجستگی استخوانی قرمز شده است، فشار روی آن باید فوراً برداشته شود.

می‌توان در پوست روشن با فشار ملایم انگشت برای حدود چند ثانیه بررسی کرد که آیا رنگ پوست سفید شده و سپس برمی‌گردد یا خیر. قرمزی‌ای که با فشار سفید نمی‌شود می‌تواند نشانه مرحله اول Pressure Injury باشد و نباید برای بررسی آن ۲۴ ساعت صبر کرد.

تغییر رنگ در پوست تیره

در پوست تیره نباید فقط به «قرمز شدن» توجه کرد.

علائم ممکن است شامل:

تیره شدن موضعی
رنگ بنفش یا آبی
گرمی
تورم
سفت شدن
درد

باشند.

درد یا سوزش

درد روی یک ناحیه استخوانی ممکن است قبل از باز شدن پوست شروع شود.

اما بعضی بیماران مبتلا به:

دیابت
نوروپاتی
آسیب نخاعی

ممکن است درد را احساس نکنند؛ بنابراین نبود درد خطر را رد نمی‌کند.

تاول یا زخم سطحی

تاول، ساییدگی یا باز شدن پوست نشانه این است که آسیب از مرحله تغییر رنگ ساده فراتر رفته و بهتر است توسط پزشک یا درمانگر زخم بررسی شود.

چگونه از ایجاد زخم بستر جلوگیری کنیم؟

پیشگیری از زخم بستر بر یک اصل ساده استوار است:

هیچ ناحیه‌ای از بدن نباید برای مدت طولانی تحت فشار مداوم باقی بماند.

اما اجرای صحیح این اصل نیازمند ترکیبی از تغییر وضعیت، تجهیزات مناسب، مراقبت پوست، تغذیه و پایش روزانه است.

تغییر وضعیت بدن به‌صورت منظم

یکی از مهم‌ترین اقدامات، Repositioning یا تغییر وضعیت بیمار است.

فردی که نمی‌تواند خودش جابه‌جا شود باید طبق یک برنامه مشخص تغییر وضعیت داده شود. راهنمای جدید بین‌المللی تأکید می‌کند فاصله تغییر وضعیت باید برای هر بیمار به‌صورت فردی تعیین شود و به تحرک، تحمل پوست، شرایط عمومی، خواب، راحتی و نوع تشک بستگی دارد.

در راهنمای ۲۰۲۵ برای بسیاری از افراد در معرض خطر که روی سطح مناسب توزیع فشار قرار دارند، فواصل حدود دو یا سه ساعت به‌عنوان گزینه قابل استفاده مطرح شده است؛ اما کیفیت شواهد پایین است و این عدد قانون ثابت برای همه بیماران نیست.

بنابراین عبارت معروف «همه بیماران دقیقاً هر دو ساعت باید چرخانده شوند» بیش از حد ساده‌سازی‌شده است.

ممکن است یک بیمار نیاز به تغییر وضعیت:

زودتر
یا در بعضی شرایط با فاصله متفاوت

داشته باشد.

اگر پوست پس از یک وضعیت خاص دچار تغییر رنگ یا درد می‌شود، برنامه باید بازبینی شود.

چگونه بیمار را به شکل صحیح جابه‌جا کنیم؟

بیمار را تا حد امکان نباید روی ملحفه کشید.

کشیدن بدن می‌تواند اصطکاک و Shear ایجاد کند.

در صورت نیاز می‌توان از:

ملحفه انتقال
تجهیزات جابه‌جایی
کمک فرد دوم
وسایل مکانیکی انتقال

استفاده کرد.

راهنمای بین‌المللی توصیه می‌کند تجهیزات و تکنیک‌هایی به کار گرفته شوند که اصطکاک و برش را هنگام انتقال کاهش دهند.

وضعیت نیمه‌نشسته را با دقت تنظیم کنید

اگر سر تخت بسیار بالا باشد، بیمار ممکن است به سمت پایین سر بخورد و Shear در ناحیه ساکروم ایجاد شود.

ارتفاع سر تخت باید با توجه به:

شرایط تنفسی
تغذیه
خطر آسپیراسیون
وضعیت پزشکی

تنظیم شود.

بیماری که به دلایل پزشکی نیاز به وضعیت خاصی دارد نباید صرفاً برای پیشگیری از زخم بستر بدون نظر تیم درمان در موقعیت دیگری قرار گیرد.

پاشنه‌ها را از سطح تخت آزاد کنید

پاشنه یکی از شایع‌ترین محل‌های Pressure Injury است.

در فرد کم‌تحرک می‌توان فشار پاشنه را با بالا آوردن ساق به شکلی که پاشنه کاملاً از سطح تخت فاصله بگیرد کاهش داد. راهنمای جدید بین‌المللی Heel Offloading را از اقدامات مهم پیشگیری می‌داند.

اگر وسیله تخصصی در دسترس نیست، ممکن است از بالش مناسب زیر طول ساق استفاده شود؛ بالش باید به اندازه‌ای ارتفاع داشته باشد که پاشنه واقعاً در هوا قرار گیرد و فشار در طول ساق توزیع شود.

نباید فقط یک بالش کوچک مستقیماً زیر خود پاشنه قرار داد و تصور کرد فشار حذف شده است.

استفاده از تشک ضد زخم بستر

در اصطلاح عمومی به بسیاری از این تجهیزات «تشک ضد زخم بستر» گفته می‌شود، اما نام دقیق‌تر Pressure Redistribution Support Surface است.

هدف این تشک‌ها توزیع وزن بدن روی سطح بزرگ‌تر و کاهش تمرکز فشار در نواحی استخوانی است.

راهنمای بین‌المللی فعلی استفاده از تشک فومی دارای قابلیت توزیع فشار را برای افراد در معرض Pressure Injury توصیه می‌کند.

بسته به خطر بیمار ممکن است از سیستم‌هایی مانند:

فوم تخصصی
تشک‌های هوایی فعال
Alternating Pressure
Low Air Loss

استفاده شود.

اما یک اصل بسیار مهم وجود دارد:

هیچ تشکی جای تغییر وضعیت بیمار را نمی‌گیرد.

آیا تشک مواج واقعاً مؤثر است؟

تشک‌های Alternating Pressure با تغییر متناوب فشار در سلول‌های هوایی تلاش می‌کنند تماس طولانی یک نقطه از بدن با فشار بالا را کاهش دهند.

این سیستم‌ها برای بعضی بیماران مفید هستند، اما انتخاب آن‌ها باید براساس:

وزن بیمار
سطح خطر
وضعیت پوست
تحرک
میزان رطوبت
شرایط منزل

انجام شود.

در بسیاری از افراد در معرض خطر، یک تشک فومی تخصصی Pressure Redistribution نیز می‌تواند انتخاب مناسبی باشد و الزاماً هر بیمار نیازمند گران‌ترین تشک برقی نیست.

ملحفه روی تشک نیز اهمیت دارد

حتی بهترین تشک ممکن است عملکرد مطلوبی نداشته باشد اگر چندین لایه ضخیم:

ملحفه
پد
روکش
حوله

بین بیمار و تشک قرار داده شود.

راهنمای بین‌المللی توصیه می‌کند ملحفه‌ها بدون چین‌خوردگی باشند و از قرار دادن لایه‌های متعدد غیرضروری بین بدن و Support Surface خودداری شود.

استفاده از بالشت مناسب برای ویلچر

فرد ویلچرنشین نیز به Surface مناسب نیاز دارد.

راهنمای بین‌المللی ۲۰۲۵ استفاده از Cushion دارای قابلیت Pressure Redistribution را برای افرادی که در حالت نشسته در معرض Pressure Injury هستند توصیه می‌کند.

بالشت باید براساس:

اندازه بدن
وزن
وضعیت نشستن
میزان حس
تحرک

انتخاب شود.

از بالشت حلقه‌ای استفاده نکنید

بالشت‌های حلقه‌ای یا Donut Cushion برای پیشگیری از زخم بستر انتخاب مناسبی نیستند.

لبه حلقه می‌تواند در قسمت‌های اطراف فشار بالایی ایجاد کند، گردش خون را مختل کرده و ادم ایجاد کند. راهنمای بین‌المللی فعلی صراحتاً استفاده از بالشت حلقه‌ای را توصیه نمی‌کند.

مراقبت روزانه از پوست

پوست فرد در معرض خطر باید به‌طور منظم ارزیابی شود.

زمان‌های مناسب برای بررسی پوست شامل هنگام:

استحمام
تعویض لباس
تعویض پوشک
تغییر وضعیت

است.

راهنمای جدید توصیه می‌کند پوست هنگام مراقبت و Repositioning بررسی و هر تغییر آن مستند شود.

نواحی مهم شامل:

دنبالچه
باسن
پاشنه
لگن
آرنج
پشت سر
قوزک
شانه

و پوست زیر تجهیزات پزشکی هستند.

پوست را چگونه تمیز کنیم؟

شست‌وشو باید ملایم باشد.

از:

آب بسیار داغ
ساییدن شدید
لیف زبر
شوینده‌های بسیار قلیایی

پرهیز شود.

راهنمای بین‌المللی توصیه می‌کند هنگام شست‌وشو و خشک کردن فقط فشار ملایم به پوست وارد شود و محصولات سازگار با pH پوست انتخاب شوند.

پوست را خشک نگه دارید، اما بیش از حد خشک نکنید

هدف ایجاد تعادل است.

پوست نباید برای مدت طولانی:

خیس
عرق‌کرده
یا در تماس با ادرار و مدفوع

باقی بماند.

از طرف دیگر، خشکی شدید و ترک‌خوردگی نیز مطلوب نیست.

راهنمای پیشگیری بر حفظ پوست تمیز، با رطوبت متعادل و سالم تأکید دارد.

مراقبت در بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع

در فرد مبتلا به بی‌اختیاری، پوست باید پس از آلودگی به‌سرعت پاک شود.

پد یا پوشک خیس برای مدت طولانی نباید روی پوست باقی بماند.

راهنمای فعلی توصیه می‌کند محصولات جاذب پس از بی‌اختیاری در اولین فرصت تعویض شوند و پوست از نظر Incontinence-Associated Dermatitis بررسی شود.

ممکن است استفاده از یک Barrier Product مناسب برای محافظت پوست در برابر رطوبت توصیه شود.

آیا باید نواحی استخوانی را ماساژ داد؟

خیر.

یکی از باورهای قدیمی این است که با ماساژ دادن پاشنه، دنبالچه یا قسمت قرمز شده می‌توان گردش خون را بیشتر کرد.

این کار برای پیشگیری توصیه نمی‌شود.

NICE می‌گوید ماساژ یا مالش پوست برای جلوگیری از Pressure Ulcer نباید انجام شود، زیرا می‌تواند به پوست و بافت شکننده آسیب برساند.

به‌خصوص قسمت قرمز یا مشکوک را ماساژ ندهید؛ فشار را از روی آن بردارید و وضعیت را بررسی کنید.

تغذیه مناسب و مصرف مایعات کافی

پوست برای حفظ ساختار و ترمیم خود به:

انرژی
پروتئین
ویتامین‌ها
مواد معدنی
آب

نیاز دارد.

سوءتغذیه یک عامل خطر شناخته‌شده برای Pressure Injury است و راهنمای بین‌المللی توصیه می‌کند افراد در معرض خطر از نظر سوءتغذیه غربالگری شوند.

یک رژیم متعادل و پرمواد مغذی همراه با هیدراتاسیون کافی برای افراد در معرض زخم بستر توصیه می‌شود.

پروتئین چه نقشی دارد؟

پروتئین برای:

حفظ عضلات
ساخت بافت
عملکرد ایمنی
بازسازی پوست

ضروری است.

منابع مناسب می‌توانند شامل:

تخم‌مرغ
ماهی
مرغ و گوشت
لبنیات
حبوبات
سویا
مغزها

باشند.

اما مصرف مکمل پروتئین برای همه افراد لازم نیست. راهنمای بین‌المللی مکمل پروتئین را بیشتر برای افرادی مطرح می‌کند که دچار سوءتغذیه یا در معرض آن هستند و باید نیاز فردی، دریافت کالری و عملکرد کلیه نیز در نظر گرفته شود.

ویتامین C و زینک چطور؟

ویتامین‌ها و مواد معدنی برای سلامت طبیعی بافت لازم هستند، اما این به معنی نیاز همه بیماران به مکمل‌های دوز بالای:

ویتامین C
زینک
ویتامین A

نیست.

راهنمای فعلی توصیه می‌کند تغذیه به‌صورت کلی و بر اساس نیاز فرد ارزیابی شود و مکمل‌ها در صورت ناکافی بودن رژیم غذایی یا وجود خطر سوءتغذیه به شکل فردی انتخاب شوند.

بنابراین بهتر است به‌جای مصرف خودسرانه مکمل‌ها، رژیم غذایی متنوع تأمین شود و در بیمار پرخطر از متخصص تغذیه کمک گرفته شود.

مصرف آب کافی

هیدراتاسیون مناسب بخشی از سلامت پوست است.

مقدار نیاز به مایع برای هر بیمار یکسان نیست و به:

وزن
بیماری‌ها
تب
اسهال
میزان ترشح زخم
عملکرد قلب و کلیه

بستگی دارد.

راهنمای بین‌المللی برای افراد سالم حدود ۳۰ میلی‌لیتر مایع به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز را به‌عنوان یک تخمین عمومی مطرح می‌کند، اما تأکید دارد نیاز بیمار باید فردی تعیین شود و افراد دارای نارسایی قلبی یا کلیوی ممکن است محدودیت مایعات داشته باشند.

بنابراین توصیه عمومی «هرچه آب بیشتر بهتر» صحیح نیست.

بررسی روزانه بدن

یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین اقدامات خانگی، بررسی منظم پوست است.

به‌خصوص قسمت‌هایی را بررسی کنید که:

روی استخوان قرار دارند،
با تشک یا صندلی تماس طولانی دارند،
یا زیر تجهیزات پزشکی قرار گرفته‌اند.

به موارد زیر توجه کنید:

تغییر رنگ
گرمی یا سردی
تورم
سفتی
درد
تاول
پارگی پوست

راهنمای بین‌المللی توصیه می‌کند حتی مراقبان خانگی برای بررسی نواحی سخت‌دید مانند پاشنه و ساکروم از آینه یا دوربین تلفن همراه استفاده کنند.

ثبت روزانه وضعیت پوست

برای بیمار پرخطر می‌توان یک گزارش ساده تهیه کرد.

تاریخ، محل تغییر پوست و ویژگی‌هایی مانند:

رنگ
اندازه
درد
گرمی
سفتی

ثبت شوند.

در صورت امکان عکس‌های استاندارد نیز می‌توانند برای مقایسه روند تغییرات مفید باشند، به شرط رعایت حریم خصوصی بیمار.

راهنمای فعلی بر ثبت یافته‌های ارزیابی پوست و انتقال آن‌ها به اعضای تیم درمان تأکید دارد.

آموزش مراقبین و اعضای خانواده

خانواده معمولاً ساعات بسیار بیشتری از پزشک یا پرستار کنار بیمار هستند.

به همین دلیل باید بدانند:

نقاط پرخطر بدن کدام‌اند،
بیمار چگونه جابه‌جا شود،
پوست چگونه بررسی شود،
تشک چگونه تنظیم شود،
و چه علائمی نیازمند تماس با پزشک هستند.

راهنمای بین‌المللی نیز توصیه می‌کند بیمار و مراقبان در طراحی برنامه Repositioning و ارزیابی پوست مشارکت داده شوند.

تجهیزات و ابزارهای کمکی برای پیشگیری از زخم بستر

تجهیز مناسب باید براساس نیاز همان بیمار انتخاب شود؛ گران‌ترین وسیله لزوماً بهترین انتخاب نیست.

تشک فوم Pressure Redistribution

برای بسیاری از بیماران در معرض خطر، تشک فومی تخصصی توزیع‌کننده فشار یک انتخاب استاندارد است.

تشک Alternating Pressure

این تشک‌ها با تغییر دوره‌ای فشار سلول‌های هوایی فعالیت می‌کنند و ممکن است در برخی بیماران پرخطر مناسب باشند.

Low Air Loss

این سیستم‌ها علاوه بر Pressure Redistribution می‌توانند در کنترل Microclimate یا رطوبت و گرمای سطح تماس نقش داشته باشند.

بالشت ویلچر

باید از نوع توزیع‌کننده فشار و متناسب با وضعیت نشستن فرد باشد.

Heel Offloading Device

برای افراد پرخطر ممکن است از بوت یا وسیله تخصصی استفاده شود تا پاشنه کاملاً از سطح تخت جدا بماند.

این تجهیزات باید اندازه مناسب داشته باشند و مرتب از نظر وضعیت پا و پوست بررسی شوند.

پانسمان پیشگیرانه

در بعضی بیماران بسیار پرخطر ممکن است از پانسمان فوم سیلیکونی چندلایه روی:

ساکروم
پاشنه

برای پیشگیری استفاده شود.

راهنمای بین‌المللی جدید این روش را در افراد پرخطر و در صورت فراهم بودن منابع به‌صورت مشروط پیشنهاد می‌کند؛ اما پانسمان جای تغییر وضعیت و Support Surface مناسب را نمی‌گیرد.

مراقبت خانگی از فرد در معرض زخم بستر

برای مراقبت موفق در منزل بهتر است یک برنامه ثابت طراحی شود که شامل:

زمان‌های تغییر وضعیت
بررسی پوست
تعویض پوشک
غذا و مایعات
تحرک
بررسی تجهیزات

باشد.

مراقب باید وضعیت پوست را هنگام شست‌وشو، تعویض لباس و جابه‌جایی بررسی کند.

تنظیم محیط خواب

دمای محیط باید به شکلی باشد که بیمار بیش از حد عرق نکند.

رطوبت و گرمای زیاد در محل تماس بدن با تشک می‌توانند Microclimate پوست را نامطلوب کنند. بعضی Support Surfaceها نیز برای کنترل رطوبت و گرمای این ناحیه طراحی شده‌اند.

ملحفه باید:

تمیز
خشک
صاف
بدون چین

باشد.

لایه‌های متعدد غیرضروری روی تشک تخصصی نیز نباید استفاده شوند.

تحرک را تا حد امکان حفظ کنید

هدف فقط چرخاندن بیمار در تخت نیست.

اگر وضعیت پزشکی اجازه می‌دهد، باید بیمار تا جای ممکن برای:

نشستن صحیح
ایستادن
راه رفتن
حرکت دادن اندام‌ها

فعال شود.

Mobilization یکی از بخش‌های مهم برنامه پیشگیری از Pressure Injury است.

نوع و میزان فعالیت باید براساس شرایط بیمار و توصیه فیزیوتراپیست یا پزشک تعیین شود.

اشتباهات رایج در پیشگیری از زخم بستر

منتظر ماندن تا پوست باز شود

Pressure Injury ممکن است زمانی شروع شده باشد که پوست هنوز کاملاً سالم است.

قرمزی غیرقابل‌سفیدشدن، تغییر رنگ، تورم، گرمی، سفتی یا درد موضعی می‌توانند علائم اولیه باشند.

قرار دادن بیمار ساعت‌ها در یک وضعیت

حتی روی تشک تخصصی نیز Repositioning لازم است.

تصور اینکه تشک مواج همه کار را انجام می‌دهد

هیچ Support Surfaceای نمی‌تواند به‌طور کامل جای تغییر وضعیت را بگیرد.

ماساژ دادن قسمت قرمز

ماساژ یا مالش پوست برای جلوگیری از زخم بستر توصیه نمی‌شود.

استفاده از بالشت حلقه‌ای

Donut Cushion می‌تواند فشار را روی لبه‌های حلقه متمرکز کند و توصیه نمی‌شود.

کشیدن بیمار روی ملحفه

این کار می‌تواند Shear و اصطکاک ایجاد کند.

استفاده زیاد از پودر

پودرها جای مدیریت واقعی رطوبت را نمی‌گیرند و ممکن است در بعضی شرایط روی پوست تجمع پیدا کنند. محصولات پوستی باید بر اساس وضعیت پوست و دستور سازنده انتخاب شوند.

مصرف خودسرانه مکمل

همه بیماران به مکمل زینک، ویتامین C یا پروتئین نیاز ندارند. برنامه مکمل باید بر اساس وضعیت تغذیه‌ای بیمار باشد.

چه زمانی باید به پزشک یا درمانگر زخم مراجعه کرد؟

اگر تغییر مشکوکی در یک ناحیه تحت فشار مشاهده شده است، بهتر است فشار همان لحظه برداشته شود.

برخلاف یک توصیه رایج، برای قرمزی غیرقابل‌سفیدشدن نباید ۲۴ ساعت صبر کرد؛ این وضعیت می‌تواند Pressure Injury مرحله اول باشد و نیازمند تغییر فوری برنامه پیشگیری است.

همچنین بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود اگر:

پوست باز شده است،
تاول ایجاد شده،
ناحیه بنفش یا سیاه شده،
درد رو به افزایش است،
ترشح ایجاد شده،
بوی نامطبوع وجود دارد،
تب یا علائم عمومی بیماری ایجاد شده،
یا زخم در حال عمیق‌تر شدن است.

در فرد دیابتی، دارای بیماری عروقی، ضعف ایمنی یا کاهش حس بهتر است آستانه مراجعه پایین‌تر باشد.

آیا هر قرمزی زخم بستر است؟

خیر.

قرمزی می‌تواند ناشی از:

تحریک پوست
رطوبت
حساسیت
عفونت
اصطکاک

نیز باشد.

اما قرمزی روی یک Pressure Point در فرد بی‌تحرک باید جدی گرفته شود.

اگر رنگ با فشار انگشت سفید نمی‌شود یا همراه با تغییر:

دما
سفتی
تورم
درد

است، احتمال آسیب فشاری بیشتر می‌شود.

جمع‌بندی و توصیه‌های نهایی

پیشگیری از زخم بستر با یک کرم، پانسمان یا تشک خاص انجام نمی‌شود.

بهترین برنامه پیشگیری ترکیبی از چند اقدام است: کاهش فشار، تغییر وضعیت منظم، استفاده از سطح توزیع‌کننده فشار، مراقبت از پوست، کنترل رطوبت، تغذیه مناسب و بررسی منظم بدن.

برنامه تغییر وضعیت باید براساس شرایط فرد تنظیم شود. برای بسیاری از افراد پرخطر روی Support Surface مناسب، فواصل دو یا سه‌ساعته ممکن است مطرح باشد، اما این عدد یک قانون ثابت برای همه نیست و وضعیت پوست باید تعیین‌کننده اصلی باشد.

تشک مناسب اهمیت زیادی دارد، اما هیچ تشکی جای Repositioning را نمی‌گیرد.

پوست باید مرتب بررسی شود؛ به‌خصوص:

پاشنه
ساکروم
لگن
قوزک
آرنج
پشت سر

و قسمت‌های زیر تجهیزات پزشکی.

در صورت مشاهده قرمزی غیرقابل‌سفیدشدن، تغییر رنگ غیرعادی، گرمی، تورم یا درد، فشار باید فوراً از روی ناحیه برداشته شود. منتظر باز شدن پوست نمانید.

تغذیه متعادل و هیدراتاسیون مناسب نیز برای حفظ سلامت پوست اهمیت دارند و بیماران دارای کاهش وزن، اشتهای کم یا سوءتغذیه بهتر است توسط متخصص تغذیه ارزیابی شوند.

مهم‌تر از همه، اعضای خانواده و مراقبان باید بدانند که یک تغییر کوچک در رنگ یا قوام پوست ممکن است هشدار اولیه‌ای باشد که فرصت جلوگیری از تبدیل شدن آن به یک زخم عمیق را فراهم می‌کند.

توجه: این مطلب برای آموزش عمومی تهیه شده است. برنامه Repositioning، انتخاب تشک، تجهیزات Offloading و مراقبت پوست در بیماران پرخطر بهتر است توسط پزشک، پرستار یا درمانگر زخم متناسب با وضعیت همان بیمار تعیین شود.

پرسش‌های متداول درباره پیشگیری از زخم بستر

آیا زخم بستر فقط در سالمندان رخ می‌دهد؟

خیر. هر فردی که برای مدت طولانی تحرک کمی داشته باشد می‌تواند دچار Pressure Injury شود. بیماران جوان دارای آسیب نخاعی، فلج، کاهش هوشیاری یا بیماری شدید نیز در معرض خطر هستند.

آیا تشک مواج واقعاً از زخم بستر جلوگیری می‌کند؟

Support Surface مناسب می‌تواند فشار را بهتر توزیع کند و بخش مهمی از برنامه پیشگیری است؛ اما تشک به‌تنهایی کافی نیست و باید همراه با Repositioning، مراقبت پوست و سایر اقدامات استفاده شود.

هر چند وقت یک‌بار باید وضعیت بیمار تغییر کند؟

یک فاصله ثابت برای تمام بیماران وجود ندارد. راهنمای جدید برنامه فردی را توصیه می‌کند و برای بسیاری از افراد در معرض خطر روی تشک مناسب، فواصل حدود دو تا سه ساعت ممکن است استفاده شود. تحمل پوست، بیماری، خواب، تحرک و نوع تشک باید در تعیین فاصله در نظر گرفته شوند.

آیا باید پاشنه بیمار روی بالش قرار گیرد؟

هدف این است که خود پاشنه کاملاً از سطح تخت جدا شود. در صورت استفاده از بالش، بهتر است وزن در طول ساق توزیع شود و ارتفاع بالش به حدی باشد که پاشنه در هوا باقی بماند.

آیا قسمت قرمز پوست را ماساژ بدهیم؟

خیر. ماساژ و مالش نواحی در معرض فشار برای پیشگیری از Pressure Injury توصیه نمی‌شود.

آیا بالشت حلقه‌ای برای دنبالچه مناسب است؟

خیر. Donut Cushion می‌تواند فشار زیادی روی لبه حلقه ایجاد کند و راهنمای فعلی استفاده از آن را توصیه نمی‌کند.

آیا برای جلوگیری از زخم بستر باید مکمل پروتئین مصرف کرد؟

برای همه افراد خیر. مکمل بیشتر برای بیمارانی مطرح است که دچار سوءتغذیه یا در معرض آن هستند و دریافت غذایی کافی ندارند.

قرمزی پوست چند ساعت باید باقی بماند تا خطرناک باشد؟

برای قرمزی Non-Blanchable نباید منتظر عدد مشخصی مانند ۲۴ ساعت ماند. اگر روی محل فشار قرمزی با فشار انگشت سفید نمی‌شود، فشار باید فوراً حذف و بیمار ارزیابی شود.

آیا افراد ویلچرنشین هم زخم بستر می‌گیرند؟

بله. نشستن طولانی می‌تواند فشار زیادی روی نشیمنگاه و ساکروم ایجاد کند. این افراد به Cushion مناسب، تغییر وزن و برنامه Repositioning نیاز دارند.

بهترین راه پیشگیری از زخم بستر چیست؟

یک اقدام منفرد بهترین راه نیست. مؤثرترین رویکرد شامل کاهش فشار، Repositioning، Support Surface مناسب، کنترل رطوبت، مراقبت پوست، بررسی روزانه و تغذیه کافی است.