چه زمانی باید پانسمان زخم جراحی را تعویض کرد؟

اولین پانسمان بعد از عمل را چه زمانی باید عوض کرد؟

یکی از رایج‌ترین سؤال‌ها بعد از جراحی این است که پانسمان زخم را چه زمانی باید برای اولین بار تعویض کرد؟

پاسخ کوتاه این است:

دستور جراح و نوع پانسمان در اولویت است؛ اما در بسیاری از زخم‌های جراحی بسته و بدون عارضه، پانسمان اولیه بهتر است حدود ۴۸ ساعت دست‌نخورده باقی بماند، مگر اینکه خیس، آلوده، شل یا از ترشحات اشباع شود.

NICE توصیه می‌کند هنگام تعویض یا برداشتن پانسمان زخم جراحی از تکنیک بدون تماس آسپتیک استفاده شود و برای پاک‌سازی زخم طی ۴۸ ساعت نخست، در صورت نیاز، سرم استریل به کار رود. منابع بیمارستانی NHS نیز در بسیاری از جراحی‌های معمول توصیه می‌کنند پانسمان اولیه در صورت خشک و سالم بودن دست‌کم ۴۸ ساعت باقی بماند.

بااین‌حال، این عدد برای همه بیماران یکسان نیست. بعضی پانسمان‌های مدرن و ضدآب برای باقی ماندن ۵ تا ۷ روز طراحی شده‌اند و برخی پانسمان‌های فشار منفی مانند PICO نیز برنامه تعویض اختصاصی دارند.

بنابراین بهتر است به جای یک قانون ثابت بگوییم:

زمان تعویض اولین پانسمان = دستور جراح + نوع پانسمان + وضعیت زخم و میزان ترشح

چرا پانسمان اولیه بعد از جراحی اهمیت دارد؟

پانسمان اولیه فقط یک تکه گاز روی بخیه نیست.

این پانسمان می‌تواند:

• از محل جراحی در برابر آلودگی محافظت کند،
• ترشحات اولیه زخم را جذب کند،
• اصطکاک لباس با بخیه یا منگنه را کاهش دهد،
• از ضربه مستقیم به محل عمل جلوگیری کند،
• محیط مناسبی برای ترمیم اولیه ایجاد کند.

MedlinePlus نیز محافظت از زخم، جذب ترشحات و جلوگیری از گیر کردن بخیه یا منگنه به لباس را از وظایف پانسمان بعد از جراحی می‌داند.

به همین دلیل باز کردن مکرر و غیرضروری پانسمان برای «چک کردن زخم» معمولاً کار مناسبی نیست.

آیا قانون ۴۸ ساعت برای همه جراحی‌ها صدق می‌کند؟

خیر.

۴۸ ساعت یک توصیه رایج برای بسیاری از زخم‌های جراحی ساده است، اما نوع جراحی و پانسمان می‌تواند این زمان را تغییر دهد.

برای مثال ممکن است جراح بگوید پانسمان:

• ۲۴ ساعت باقی بماند،
• ۴۸ ساعت باقی بماند،
• ۳ تا ۵ روز باقی بماند،
• یا حتی حدود ۷ روز دست‌نخورده بماند.

WHO در مرور شواهد مربوط به پانسمان بعد از عمل اشاره می‌کند که بسیاری از بسته‌های مراقبت پس از جراحی، باقی ماندن پانسمان برای حداقل ۴۸ ساعت را توصیه می‌کنند مگر اینکه نشت ترشح وجود داشته باشد.

در عین حال، برای بعضی پانسمان‌های مدرن، مدت ۵ تا ۷ روز کاملاً طبیعی است.

پس اگر روی برگه ترخیص نوشته شده است «پانسمان را تا روز پنجم باز نکنید»، نباید صرفاً به دلیل رسیدن به ۴۸ ساعت آن را بردارید.

چه عواملی زمان تعویض پانسمان را تعیین می‌کنند؟

زمان مناسب به چند عامل بستگی دارد:

نوع جراحی

پانسمان یک برش کوچک پوستی با پانسمان جراحی شکم، ارتوپدی یا سزارین یکسان نیست.

نوع پانسمان

پانسمان ساده گاز و چسب ممکن است برنامه متفاوتی نسبت به:

• پانسمان فیلم شفاف،
• پانسمان ضدآب،
• پانسمان جاذب پیشرفته،
• پانسمان فشار منفی

داشته باشد.

میزان ترشح

اگر زخم کاملاً خشک باشد، نیاز به تعویض با زخمی که ترشح دارد یکسان نیست.

محل جراحی

زخمی که در محل:

• اصطکاک لباس،
• تعریق زیاد،
• یا احتمال آلودگی

قرار دارد ممکن است نیازمند محافظت بیشتری باشد.

وضعیت بیمار

دیابت، ضعف سیستم ایمنی، چاقی، مصرف بعضی داروها و سابقه عفونت می‌توانند بر برنامه مراقبت اثر بگذارند.

چه زمانی پانسمان را زودتر از موعد عوض کنیم؟

حتی اگر پزشک گفته باشد پانسمان تا چند روز باقی بماند، بعضی شرایط ممکن است نیاز به تعویض یا بررسی زودتر ایجاد کنند.

اگر پانسمان خیس شده است

پانسمانی که با:

• آب،
• ادرار،
• عرق زیاد،
• یا مایعات دیگر

کاملاً خیس شده است، دیگر عملکرد محافظتی مناسبی ندارد.

در چنین شرایطی معمولاً باید پانسمان طبق دستور تیم درمان تعویض شود.

MedlinePlus نیز توصیه می‌کند پانسمان اصلی زودتر عوض شود اگر خیس شده یا با خون و سایر مایعات اشباع شده باشد.

اگر ترشح تا لبه پانسمان رسیده است

وجود یک لکه کوچک روی پانسمان در ساعات یا روز اول الزاماً غیرطبیعی نیست.

اما اگر لکه:

• بزرگ‌تر می‌شود،
• به لبه پانسمان رسیده،
• یا پانسمان را کاملاً اشباع کرده،

باید پانسمان بررسی و معمولاً تعویض شود.

راهنمای Guy’s and St Thomas’ NHS توصیه می‌کند اگر پانسمان خیس شود، شل شود یا لکه ترشح تا لبه آن گسترش پیدا کند، تعویض شود.

اگر پانسمان شل یا باز شده است

اگر چسب پانسمان باز شده و زخم دیگر به‌طور کامل محافظت نمی‌شود، پانسمان کارایی قبلی را ندارد.

در این حالت باید با دست‌های تمیز و با تکنیک بدون تماس، پانسمان جایگزین شود یا طبق دستور تیم جراحی اقدام شود.

اگر خونریزی پانسمان را کاملاً خیس کرده است

مقدار کمی لکه خون روی پانسمان اولیه ممکن است طبیعی باشد.

اما خونریزی‌ای که:

• ادامه پیدا می‌کند،
• پانسمان را کاملاً اشباع می‌کند،
• از لبه‌ها خارج می‌شود،
• یا بعد از تعویض دوباره سریعاً ظاهر می‌شود،

نباید فقط با تعویض مکرر پانسمان مدیریت شود.

این وضعیت نیاز به تماس با تیم جراحی یا ارزیابی پزشکی دارد. منابع بیمارستانی نیز توصیه می‌کنند در صورت اشباع پانسمان به دلیل خون یا ترشح قابل‌توجه، بیمار ارزیابی شود.

آیا بوی بد به معنی این است که باید پانسمان را عوض کنیم؟

بوی جدید و نامطبوع می‌تواند همراه عفونت دیده شود، اما بو به‌تنهایی برای تشخیص عفونت کافی نیست.

اگر بوی نامطبوع همراه با:

• ترشح غلیظ،
• افزایش درد،
• افزایش قرمزی،
• گرمی پوست،
• تورم،
• تب

باشد، احتمال عفونت بیشتر می‌شود و بهتر است بیمار توسط پزشک بررسی شود.

CDC ترشح کدر، قرمزی و درد اطراف محل جراحی و تب را از علائم مهم Surgical Site Infection معرفی می‌کند.

لکه خون روی پانسمان بعد از عمل طبیعی است؟

مقدار کم لکه خون یا ترشح کم در ابتدای ترمیم می‌تواند طبیعی باشد.

به‌ویژه در چند ساعت اول ممکن است روی پانسمان:

• لکه صورتی،
• مقدار کم خون،
• یا ترشح شفاف

دیده شود.

اما باید به روند توجه کرد.

اگر لکه کوچک ثابت می‌ماند، معمولاً با شرایطی که لکه مرتب بزرگ‌تر می‌شود تفاوت دارد.

افزایش خونریزی یا اشباع پانسمان نیازمند ارزیابی است.

آیا ترشح شفاف یا زرد روشن طبیعی است؟

مقدار کمی ترشح رقیق و شفاف یا زرد بسیار روشن می‌تواند ترشح سروزی طبیعی باشد.

اما ترشحی که:

• غلیظ است،
• کدر شده،
• زرد تیره یا سبز است،
• بوی نامطبوع دارد،
• و رو به افزایش است

می‌تواند نشانه عفونت باشد.

MedlinePlus توصیه می‌کند در صورت افزایش ترشح یا تبدیل آن به مایع غلیظ زرد، سبز یا بدبو با پزشک تماس گرفته شود.

آیا بعد از ۴۸ ساعت حتماً باید پانسمان را برداریم؟

خیر.

این یکی از مهم‌ترین نکات مقاله است.

اگر پانسمان شما برای ماندن چند روز طراحی شده و پزشک گفته است تا روز پنجم یا هفتم باز نشود، ۴۸ ساعت به معنی الزام به برداشتن آن نیست.

برای مثال بعضی پانسمان‌های جراحی سزارین یا پانسمان‌های پیشرفته برای ۵ تا ۷ روز طراحی شده‌اند.

بنابراین همیشه دستور اختصاصی تیم جراحی بر توصیه عمومی اولویت دارد.

بعد از برداشتن پانسمان آیا زخم باید دوباره پوشانده شود؟

نه همیشه.

اگر زخم:

• کاملاً بسته،
• خشک،
• بدون ترشح

باشد، در بسیاری از جراحی‌های ساده ممکن است دیگر نیاز دائمی به پانسمان نداشته باشد.

Cambridge University Hospitals می‌گوید اگر زخم به‌خوبی در حال ترمیم باشد، می‌توان آن را بدون پانسمان گذاشت؛ بااین‌حال اگر لباس به محل اصطکاک وارد می‌کند، می‌توان برای محافظت از پانسمان سبک استفاده کرد.

اما اگر:

• ترشح وجود دارد،
• محل در معرض آلودگی است،
• لباس به بخیه گیر می‌کند،
• یا پزشک ادامه پانسمان را توصیه کرده،

باید پوشش مناسب ادامه یابد.

اگر Steri-Strip روی زخم وجود دارد چه کنیم؟

نوارهای باریک چسبی یا Steri-Strips با پانسمان رویی فرق دارند.

وقتی پانسمان بیرونی را برمی‌دارید نباید لزوماً Steri-Stripها را هم بکنید.

این نوارها برای کمک به نگه داشتن لبه‌های زخم استفاده می‌شوند و معمولاً باید تا زمانی که پزشک گفته است یا تا زمانی که به‌تدریج جدا شوند، باقی بمانند.

زمان دقیق آن بسته به محل جراحی متفاوت است.

اگر نوارها هنوز محکم روی زخم هستند، خودسرانه آن‌ها را نکشید.

اگر زخم با چسب پوستی بسته شده است چه کنیم؟

چسب جراحی یا Tissue Adhesive نیز نباید کنده یا تراشیده شود.

چسب به مرور همراه با ترمیم پوست جدا می‌شود و در بسیاری از موارد طی حدود ۵ تا ۱۰ روز شروع به افتادن می‌کند.

روی چسب:

• دستکاری نکنید،
• نخراشید،
• پماد یا روغن خودسرانه نزنید،

زیرا بعضی مواد ممکن است چسب را زودتر جدا کنند.

پانسمان‌های ضدآب چند روز می‌توانند باقی بمانند؟

این موضوع کاملاً به محصول بستگی دارد.

برخی پانسمان‌های جراحی ضدآب برای چند روز طراحی شده‌اند و بعضی ممکن است تا ۵ یا ۷ روز باقی بمانند.

وجود واژه «ضدآب» نیز به این معنا نیست که بیمار می‌تواند:

• در وان بخوابد،
• شنا کند،
• یا پانسمان را مدت طولانی زیر آب نگه دارد.

بعضی پانسمان‌ها فقط برای دوش سبک مناسب‌اند.

دستور همان محصول و تیم جراحی باید رعایت شود.

پانسمان PICO یا فشار منفی را خودمان عوض کنیم؟

پانسمان‌های فشار منفی یک پانسمان معمولی نیستند.

این سیستم‌ها با اعمال فشار منفی کنترل‌شده به محل جراحی یا زخم کار می‌کنند.

اگر پانسمان PICO یا سایر سیستم‌های NPWT دارید:

• زمان تعویض،
• مدت استفاده،
• مدیریت نشتی،
• و نحوه جدا کردن آن

باید دقیقاً طبق دستور تیم درمان انجام شود.

بعضی پانسمان‌های PICO پس از جراحی برای حدود ۷ روز برنامه‌ریزی می‌شوند.

قبل از تعویض پانسمان چه وسایلی آماده کنیم؟

برای یک زخم جراحی ساده که پزشک اجازه تعویض آن را در منزل داده است، ابتدا وسایل موردنیاز را آماده کنید.

ممکن است شامل:

• پانسمان جایگزین تجویز‌شده،
• گاز تمیز یا استریل در صورت نیاز،
• سرم نرمال سالین در صورت توصیه،
• چسب مناسب،
• کیسه زباله،
• دستکش تمیز در شرایط لازم

باشد.

مهم‌تر از تعداد وسایل، این است که تمام وسایل قبل از شروع در دسترس باشند تا وسط کار مجبور نشوید محیط را ترک کنید.

بهترین محل برای تعویض پانسمان کجاست؟

یک سطح:

• تمیز،
• خشک،
• روشن،
• و دور از آلودگی

انتخاب کنید.

پانسمان را بهتر است در محیطی که:

• حیوان خانگی حضور ندارد،
• سطح کار آلوده نیست،
• باد مستقیم پنکه یا کولر روی وسایل نمی‌وزد

انجام دهید.

وسایل استریل را تا زمانی که آماده استفاده نشده‌اند باز نکنید.

شستن دست‌ها؛ مهم‌ترین مرحله قبل از تعویض پانسمان

قبل از تماس با پانسمان:

1. دست‌ها را با آب و صابون بشویید.
2. بین انگشتان و نوک انگشتان را فراموش نکنید.
3. دست‌ها را با حوله تمیز یا دستمال یک‌بارمصرف خشک کنید.

بعد از برداشتن پانسمان قدیمی نیز بهتر است دست‌ها دوباره تمیز شوند.

MedlinePlus بر تمیز کردن دست‌ها قبل و حین فرایند تعویض پانسمان تأکید می‌کند.

تکنیک بدون تماس چیست؟

NICE توصیه می‌کند تعویض پانسمان زخم جراحی با Aseptic Non-Touch Technique انجام شود.

یعنی قسمت‌هایی که باید تمیز باقی بمانند را لمس نکنید.

برای مثال:

• سطح داخلی پانسمان جدید را لمس نکنید،
• مستقیماً روی برش یا بخیه دست نزنید،
• نوک وسایل تمیز را روی سطوح آلوده نگذارید.

داشتن دستکش به این معنی نیست که می‌توان سطح زخم را بی‌دلیل لمس کرد.

روش صحیح برداشتن پانسمان قدیمی

ابتدا چسب را به‌آرامی از پوست جدا کنید.

بهتر است:

• پوست اطراف را با یک دست حمایت کنید،
• پانسمان را آهسته بردارید،
• از کشیدن ناگهانی پرهیز کنید.

اگر پانسمان به زخم چسبیده است، بسته به نوع پانسمان ممکن است با مرطوب کردن آرام آن با محلول مناسب جدا شود.

MedlinePlus نیز توصیه می‌کند اگر پانسمان چسبیده است، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد، می‌توان آن را با رطوبت ملایم آزاد کرد.

هرگز پانسمان چسبیده را با زور نکشید.

بعد از برداشتن پانسمان چه چیزهایی را بررسی کنیم؟

موقع تعویض، زخم را بدون دستکاری بررسی کنید.

موارد مهم عبارت‌اند از:

• آیا لبه‌های زخم کنار هم هستند؟
• میزان ترشح چقدر است؟
• رنگ ترشح چیست؟
• آیا قرمزی در حال گسترش است؟
• آیا تورم بیشتر شده؟
• آیا محل بیش از قبل دردناک یا گرم شده؟
• آیا زخم باز شده است؟

یک زخم جراحی سالم لزوماً «قرمز روشن» نیست. رنگ و ظاهر طبیعی به:

• رنگ پوست فرد،
• نوع جراحی،
• روز بعد از عمل،
• وجود کبودی

بستگی دارد.

بنابراین مهم‌تر از یک رنگ خاص، روند تغییرات زخم است.

چه مقدار قرمزی اطراف بخیه طبیعی است؟

مقداری:

• قرمزی نزدیک خط برش،
• حساسیت،
• کبودی،
• تورم خفیف

در روزهای اول می‌تواند بخشی از روند طبیعی پس از عمل باشد.

اما اگر قرمزی:

• هر روز بیشتر شود،
• به اطراف گسترش پیدا کند،
• همراه گرمی، تورم یا درد فزاینده باشد،

باید احتمال عفونت بررسی شود.

CDC قرمزی و درد اطراف محل جراحی، ترشح کدر و تب را از علائم عفونت محل جراحی ذکر می‌کند.

زخم جراحی را با چه چیزی تمیز کنیم؟

در بسیاری از زخم‌های بسته و تمیز، ممکن است اصلاً نیاز نباشد هر بار سطح زخم را با مواد مختلف تمیز کنید.

اگر پاک‌سازی لازم باشد، باید دستور جراح رعایت شود.

NICE توصیه می‌کند در صورت نیاز به پاک‌سازی زخم طی ۴۸ ساعت اول از سرم استریل استفاده شود.

بنابراین برای مراقبت عمومی، نرمال سالین انتخاب استانداردتری از استفاده خودسرانه مواد ضدعفونی‌کننده قوی است.

آیا کلرهگزیدین برای شست‌وشوی بخیه مناسب است؟

نباید به‌صورت روتین توصیه شود که هر بیمار محل بخیه تازه را با کلرهگزیدین بشوید.

نوع ماده ضدعفونی‌کننده، غلظت آن و محل جراحی اهمیت دارد.

برای یک زخم جراحی بسته و در حال ترمیم، استفاده خودسرانه از مواد ضدعفونی‌کننده قوی ضروری نیست.

NICE حتی توصیه می‌کند برای زخم‌های جراحی که با Primary Intention ترمیم می‌شوند، از عوامل ضدمیکروبی موضعی صرفاً با هدف کاهش عفونت به‌طور روتین استفاده نشود.

اگر جراح کلرهگزیدین یا محصول مشخصی تجویز کرده است، همان دستور متفاوت است.

آیا بتادین روی بخیه تازه بزنیم؟

بتادین نیز نباید برای همه زخم‌های جراحی به‌صورت خودسرانه استفاده شود.

گاهی پزشک در شرایط خاص ممکن است ماده‌ای را تجویز کند، اما «هر بار تعویض پانسمان = بتادین» یک قانون عمومی نیست.

هدف مراقبت از زخم، حفظ تمیزی بدون ایجاد آسیب غیرضروری به بافت در حال ترمیم است.

آیا آب‌اکسیژنه برای تمیز کردن زخم مناسب است؟

استفاده روتین از Hydrogen Peroxide روی زخم جراحی معمولاً توصیه نمی‌شود.

MedlinePlus برای مراقبت از زخم باز نیز توصیه می‌کند از پراکسید، الکل و ید بدون دستور پزشک استفاده نشود، زیرا می‌توانند به بافت آسیب بزنند و ترمیم را کند کنند.

آیا الکل برای ضدعفونی بخیه خوب است؟

الکل برای ضدعفونی پوست سالم کاربردهایی دارد، اما ریختن آن روی زخم تازه می‌تواند باعث تحریک و آسیب بافت شود.

بنابراین استفاده مستقیم و خودسرانه از الکل روی برش جراحی توصیه نمی‌شود.

بعد از پاک‌سازی چگونه پانسمان جدید را بگذاریم؟

اگر پزشک گفته است زخم همچنان باید پوشیده باشد:

1. دست‌ها تمیز باشند.
2. بسته پانسمان جدید باز شود.
3. سطح داخلی آن لمس نشود.
4. پانسمان روی محل قرار گیرد.
5. بدون فشار زیاد ثابت شود.

پانسمان نباید آن‌قدر محکم باشد که:

• پوست کشیده شود،
• ناراحتی ایجاد کند،
• گردش خون مختل شود.

از پانسمان یا محصولی استفاده کنید که برای شما توصیه شده است؛ تعویض خودسرانه نوع پانسمان همیشه مناسب نیست.

آیا برای هر تعویض پانسمان باید گاز استریل بگذاریم؟

خیر.

نوع پانسمان به نوع زخم بستگی دارد.

بعضی زخم‌ها از:

• فیلم شفاف،
• پانسمان جاذب،
• پانسمان سیلیکونی،
• فوم،
• یا پانسمان‌های پیشرفته دیگر

استفاده می‌کنند.

گاز ساده همیشه بهترین انتخاب نیست.

اگر بیمار با پانسمان تخصصی از بیمارستان مرخص شده است، بهتر است همان برنامه ادامه پیدا کند مگر اینکه تیم درمان آن را تغییر دهد.

هر چند وقت یک بار پانسمان را عوض کنیم؟

پس از تعویض اول، فاصله تعویض به میزان ترشح و نوع پانسمان بستگی دارد.

برخی پانسمان‌ها ممکن است:

• روزانه،
• هر ۲ تا ۳ روز،
• هر ۴ تا ۵ روز

تعویض شوند. Guy’s and St Thomas’ نیز همین تفاوت‌ها را براساس شرایط زخم مطرح می‌کند.

بنابراین «تعویض روزانه برای همه زخم‌های جراحی» نیز توصیه دقیقی نیست.

آیا بعد از عمل می‌توان حمام کرد؟

این موضوع به نوع جراحی، نوع پوشش زخم و دستور جراح بستگی دارد.

NICE توصیه می‌کند به بیماران گفته شود که ۴۸ ساعت بعد از جراحی می‌توانند با خیال بیشتری دوش بگیرند.

MedlinePlus اشاره می‌کند بعضی جراحان اجازه دوش زودتر، حتی حدود ۲۴ ساعت پس از برخی اعمال، می‌دهند.

به دلیل تفاوت جراحی‌ها، برای یک راهنمای عمومی سایت، توصیه امن‌تر این است:

دستور جراح را رعایت کنید و اگر دستور مشخصی ندارید، ۴۸ ساعت را به‌عنوان نقطه رایج در نظر بگیرید.

دوش گرفتن بهتر است یا وان؟

معمولاً دوش از غوطه‌ور شدن زخم بهتر است.

حمام طولانی در وان، استخر یا جکوزی می‌تواند باعث خیساندن طولانی زخم شود.

MedlinePlus نیز توصیه می‌کند از خیساندن زخم خودداری شود، زیرا می‌تواند با بازشدن یا عفونت زخم همراه باشد.

هنگام دوش گرفتن زخم را بسابیم؟

خیر.

اگر اجازه دوش دارید:

• آب با فشار زیاد مستقیم روی زخم نگیرید،
• زخم را نسابید،
• با لیف روی بخیه نکشید،
• بعد از حمام به‌آرامی خشک کنید.

بعد از حمام چه کنیم؟

اگر پانسمان معمولی خیس شده است، باید با پانسمان تمیز جایگزین شود.

اگر پانسمان ضدآب دارید، بررسی کنید:

• لبه‌ها باز نشده باشند،
• آب زیر آن جمع نشده باشد،
• مهر و موم پانسمان سالم باشد.

آیا روی زخم پماد آنتی‌بیوتیک بزنیم؟

فقط اگر پزشک توصیه کرده است.

NICE استفاده روتین از عوامل ضدمیکروبی موضعی برای زخم‌هایی که با primary intention در حال ترمیم‌اند را برای پیشگیری از SSI توصیه نمی‌کند.

MedlinePlus نیز می‌گوید کرم آنتی‌بیوتیک یا محصولات دیگر را مگر با دستور جراح روی زخم نگذارید.

بنابراین مصرف خودسرانه پماد آنتی‌بیوتیک «برای احتیاط» مناسب نیست.

چه زمانی درد بعد از عمل طبیعی است؟

مقداری درد و حساسیت در چند روز اول طبیعی است.

آنچه مهم است روند درد است.

در شرایط عادی باید به‌تدریج کاهش پیدا کند.

اگر درد:

• ناگهان بیشتر شود،
• ضربان‌دار شود،
• همراه قرمزی و تورم ایجاد شود،
• یا با داروی تجویزشده کنترل نشود،

باید بررسی شود.

افزایش درد می‌تواند یکی از علائم عفونت یا عارضه دیگر باشد.

علائم عفونت زخم جراحی چیست؟

مهم‌ترین علائم هشدار شامل:

• افزایش قرمزی اطراف زخم،
• افزایش درد،
• گرمی و تورم،
• خروج ترشح کدر یا چرکی،
• ترشح زرد تیره یا سبز،
• بوی نامطبوع همراه با سایر علائم،
• تب،
• باز شدن زخم

هستند.

CDC سه علامت مهم را به‌طور مشخص ذکر می‌کند: قرمزی و درد اطراف محل جراحی، خروج مایع کدر و تب.

آیا تب بعد از عمل همیشه نشانه عفونت زخم است؟

خیر.

تب بعد از جراحی علت‌های مختلفی دارد.

اما اگر تب همراه با:

• تغییر ظاهر زخم،
• ترشح چرکی،
• افزایش درد،
• قرمزی رو به گسترش

باشد، عفونت محل جراحی باید بررسی شود.

اگر تب دارید، مخصوصاً اگر پایدار یا همراه بدحال شدن است، با تیم درمان تماس بگیرید.

باز شدن بخیه چه زمانی خطرناک است؟

اگر لبه‌های زخم از هم فاصله گرفته‌اند یا بخیه/منگنه باز شده است، پانسمان را فقط عوض نکنید و منتظر نمانید.

Wound Dehiscence ممکن است نیاز به ارزیابی جراح داشته باشد.

در بازشدگی وسیع یا نمایان شدن بافت‌های عمقی، ارزیابی باید فوری‌تر انجام شود.

اگر پانسمان به بخیه چسبیده باشد چه کنیم؟

آن را با زور نکشید.

کشیدن پانسمان خشک می‌تواند:

• خونریزی ایجاد کند،
• به بافت جدید آسیب بزند،
• بخیه‌ها را تحت کشش قرار دهد.

در صورت مناسب بودن برای نوع پانسمان، می‌توان لبه یا بخش چسبیده را به‌آرامی مرطوب کرد تا راحت‌تر آزاد شود.

اشتباهات رایج هنگام تعویض پانسمان زخم جراحی

باز کردن مکرر پانسمان برای دیدن زخم

اگر پانسمان خشک، سالم و طبق برنامه قرار است چند روز بماند، باز کردن مکرر آن ضرورتی ندارد.

استفاده از الکل، آب‌اکسیژنه یا بتادین بدون دستور

مواد قوی لزوماً به معنی مراقبت بهتر نیستند.

لمس مستقیم بخیه

حتی با دستکش نیز بهتر است سطح زخم بدون ضرورت لمس نشود.

تعویض خودسرانه پانسمان تخصصی

پانسمان‌های پیشرفته برای هدف خاصی انتخاب شده‌اند.

کندن Steri-Strip یا چسب جراحی

این کار ممکن است باعث بازشدن زخم شود.

استفاده خودسرانه از پماد آنتی‌بیوتیک

برای همه زخم‌های جراحی ضروری نیست.

نگه داشتن پانسمان اشباع‌شده

پانسمان کاملاً خیس یا اشباع باید بررسی و تعویض شود.

چه کسانی باید درباره مراقبت از پانسمان احتیاط بیشتری داشته باشند؟

افراد زیر ممکن است نیاز به پیگیری دقیق‌تری داشته باشند:

• بیماران مبتلا به دیابت،
• افراد دارای ضعف سیستم ایمنی،
• افراد دارای اختلال خون‌رسانی،
• بیماران دارای چاقی شدید،
• افراد مصرف‌کننده بعضی داروهای سرکوب‌کننده ایمنی،
• بیمارانی که جراحی وسیع یا پروتز داشته‌اند.

CDC نیز دیابت و چاقی را از شرایطی می‌داند که می‌توانند بر جراحی و درمان بیمار اثر بگذارند.

چه زمانی باید با جراح یا پزشک تماس بگیریم؟

در صورت مشاهده موارد زیر بهتر است با تیم جراحی تماس بگیرید:

• افزایش قرمزی،
• افزایش درد،
• تورم جدید یا رو به افزایش،
• ترشح غلیظ یا کدر،
• ترشح زرد، سبز یا بدبو،
• تب،
• باز شدن لبه زخم،
• خونریزی قابل‌توجه،
• اشباع مکرر پانسمان.

چه زمانی وضعیت اورژانسی‌تر است؟

اگر:

• خونریزی قابل‌توجه و مداوم است،
• زخم به‌طور واضح باز شده،
• بیمار بسیار بدحال است،
• گیجی، ضعف شدید یا علائم سیستمیک وجود دارد،
• یا به شما گفته شده است که یک عارضه خاص نیاز به مراجعه فوری دارد،

مراجعه را به تأخیر نیندازید.

چک‌لیست ساده تعویض پانسمان در منزل

اگر پزشک اجازه تعویض پانسمان در منزل داده است:

1. دستور ترخیص را دوباره بخوانید.
2. وسایل را از قبل آماده کنید.
3. دست‌ها را کامل بشویید.
4. پانسمان قدیمی را آهسته بردارید.
5. ظاهر و ترشح زخم را بررسی کنید.
6. سطح زخم را بدون ضرورت لمس نکنید.
7. فقط در صورت توصیه، زخم را با روش مشخص‌شده پاک کنید.
8. داخل پانسمان جدید را لمس نکنید.
9. پانسمان را بدون فشار زیاد ثابت کنید.
10. دوباره دست‌ها را بشویید.
11. در صورت مشاهده علامت غیرعادی با تیم درمان تماس بگیرید.

سؤالات متداول درباره زمان تعویض پانسمان بعد از عمل

اولین پانسمان بعد از عمل را بعد از چند ساعت عوض کنیم؟

برای بسیاری از زخم‌های جراحی ساده، پانسمان اولیه معمولاً دست‌کم حدود ۴۸ ساعت باقی می‌ماند، مگر اینکه خیس، شل یا اشباع شود. اما دستور جراح و نوع پانسمان اولویت دارد.

آیا پانسمان را بعد از ۲۴ ساعت عوض کنیم؟

نه به‌عنوان یک قانون عمومی. بعضی جراحی‌ها ممکن است چنین دستوری داشته باشند، اما برای بسیاری از زخم‌ها ۴۸ ساعت یا بیشتر توصیه می‌شود.

آیا پانسمان می‌تواند ۵ روز باقی بماند؟

بله. بعضی پانسمان‌ها برای ۵ تا ۷ روز طراحی شده‌اند.

اگر پانسمان خیس شد چه کنیم؟

اگر پانسمان معمولی خیس یا اشباع شده است، باید طبق دستور تیم درمان تعویض شود.

اگر کمی خون روی پانسمان دیدیم، آن را عوض کنیم؟

لکه کوچک می‌تواند در ساعات اولیه طبیعی باشد. اگر خونریزی ادامه دارد یا لکه به‌طور واضح گسترش پیدا می‌کند، باید بررسی شود.

چه زمانی می‌توان زخم را بدون پانسمان گذاشت؟

اگر زخم خشک، بسته و در حال ترمیم است، ممکن است پس از زمان توصیه‌شده نیازی به پانسمان نداشته باشد؛ مگر اینکه برای محافظت از اصطکاک لباس لازم باشد.

آیا می‌توان ۴۸ ساعت بعد از عمل حمام کرد؟

NICE دوش گرفتن ایمن از ۴۸ ساعت بعد را برای بسیاری از زخم‌های جراحی مطرح می‌کند؛ بااین‌حال دستور اختصاصی جراح اولویت دارد.

آیا می‌توان زخم را با بتادین تمیز کرد؟

به‌صورت روتین و خودسرانه توصیه نمی‌شود. از ماده‌ای استفاده کنید که پزشک برای همان زخم تجویز کرده است.

بهترین محلول برای بخیه چیست؟

در ۴۸ ساعت نخست، اگر پاک‌سازی لازم باشد، NICE استفاده از نرمال سالین استریل را توصیه می‌کند.

آیا پماد آنتی‌بیوتیک روی بخیه لازم است؟

برای تمام زخم‌های جراحی خیر. مصرف فقط براساس نظر پزشک انجام شود.

اگر پانسمان به زخم چسبیده باشد چه کنیم؟

آن را با زور نکشید. در صورت مناسب بودن برای نوع پانسمان، می‌توان آن را به‌آرامی مرطوب کرد تا راحت‌تر جدا شود.

ترشح زرد از زخم یعنی عفونت؟

زرد روشن و رقیق ممکن است سروزی باشد؛ اما ترشح غلیظ، کدر، زرد تیره یا سبز، خصوصاً همراه با بو، درد و قرمزی، نیازمند ارزیابی است.

جمع‌بندی

برای پاسخ به سؤال «پانسمان زخم جراحی را چه زمانی عوض کنیم؟» یک عدد ثابت برای همه بیماران وجود ندارد.

در بسیاری از زخم‌های جراحی معمولی، پانسمان اولیه بهتر است حدود ۴۸ ساعت دست‌نخورده باقی بماند، مگر اینکه:

• خیس شود،
• اشباع شود،
• شل یا باز شود،
• یا مشکل دیگری ایجاد شود.

اما بعضی پانسمان‌های جدید برای ۵ تا ۷ روز طراحی شده‌اند؛ بنابراین دستور جراح و نوع پانسمان همیشه اولویت دارد.

مهم‌ترین اصول هنگام تعویض عبارت‌اند از:

• شستن صحیح دست‌ها،
• استفاده از تکنیک بدون تماس،
• لمس نکردن سطح داخلی پانسمان،
• پرهیز از مواد ضدعفونی‌کننده و پمادهای خودسرانه،
• توجه به ترشحات و تغییرات زخم.

NICE توصیه می‌کند تعویض پانسمان جراحی با تکنیک آسپتیک بدون تماس انجام شود و برای پاک‌سازی طی ۴۸ ساعت اول در صورت نیاز از سرم استریل استفاده شود. همچنین استفاده روتین از عوامل ضدمیکروبی موضعی برای زخم‌هایی که با primary intention در حال ترمیم‌اند توصیه نمی‌شود.

در نهایت، چیزی که بیشتر از «روز دوم یا پنجم» اهمیت دارد این است که برنامه اختصاصی همان جراحی را دنبال کنید و در صورت افزایش درد، قرمزی، تورم، ترشح کدر یا چرکی، تب، باز شدن زخم یا خونریزی قابل‌توجه با پزشک تماس بگیرید.

منابع

1. NICE – Surgical site infections: prevention and treatment
   مشاهده راهنمای NICE درباره مراقبت از زخم جراحی
2. MedlinePlus – Surgical wound care: closed
   راهنمای MedlinePlus برای مراقبت از برش جراحی بسته
3. CDC – Surgical Site Infection Basics
   علائم عفونت محل جراحی در CDC
4. Cambridge University Hospitals – Caring for your surgical wound
   راهنمای مراقبت از زخم جراحی در CUH
5. WHO – Surgical Site Infection Prevention: Postoperative Dressing Evidence
   مرور WHO درباره پانسمان‌های بعد از جراحی