نکات ضروری برای بیماران سرطان پستان؛ مراقبت حین و بعد از درمان

تشخیص سرطان پستان می‌تواند زندگی بیمار و خانواده را در مدت کوتاهی با حجم زیادی از اطلاعات، آزمایش‌ها، تصمیم‌های درمانی و نگرانی‌های جسمی و روانی روبه‌رو کند. جراحی، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، هورمون‌درمانی، درمان‌های هدفمند و در بعضی بیماران ایمونوتراپی، هرکدام شرایط و عوارض خاص خود را دارند.

نکته مهم این است که برنامه درمان سرطان پستان برای همه بیماران یکسان نیست.

نوع سرطان، مرحله بیماری، وضعیت گیرنده‌های هورمونی، وضعیت HER2، سن، یائسگی، وضعیت عمومی بدن، بیماری‌های همراه و حتی ترجیحات بیمار می‌توانند بر انتخاب درمان اثر بگذارند. مؤسسه ملی سرطان آمریکا تأکید می‌کند که مرحله سرطان و ویژگی‌های زیستی تومور نقش مهمی در انتخاب روش درمان دارند.

بنابراین مقایسه مستقیم برنامه درمان خود با بیمار دیگری، حتی اگر هر دو «سرطان پستان» داشته باشند، می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

این مقاله مهم‌ترین نکات روزمره و پزشکی را که بیماران مبتلا به سرطان پستان در طول درمان و پس از آن باید بدانند بررسی می‌کند.

نوع و ویژگی‌های سرطان خود را بشناسید

یکی از اولین کارهایی که می‌تواند به بیمار کمک کند، شناخت اطلاعات اصلی بیماری خود است.

بهتر است نسخه‌ای از گزارش پاتولوژی، آزمایش‌ها و خلاصه درمان در اختیار بیمار باشد.

موارد مهم شامل:

• نوع سرطان پستان
• اندازه تومور
• مرحله بیماری
• درجه تومور
• وضعیت غدد لنفاوی
• وضعیت گیرنده استروژن یا ER
• وضعیت گیرنده پروژسترون یا PR
• وضعیت HER2
• نتایج آزمایش‌های ژنتیکی یا ژنومی در صورت انجام

هستند.

آزمایش گیرنده‌های ER، PR و HER2 در سرطان پستان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا می‌تواند مشخص کند آیا بیمار از هورمون‌درمانی یا بعضی درمان‌های هدفمند سود می‌برد یا خیر.

چرا درمان بیماران سرطان پستان با یکدیگر متفاوت است؟

سرطان پستان یک بیماری واحد با رفتار یکسان نیست.

برای مثال، یک تومور ممکن است:

• به هورمون حساس باشد.
• HER2 مثبت باشد.
• سه‌گانه منفی باشد.
• در مرحله بسیار ابتدایی تشخیص داده شود.
• یا به قسمت‌های دیگری از بدن گسترش یافته باشد.

بر همین اساس درمان ممکن است شامل یک یا چند مورد از روش‌های زیر باشد:

• جراحی
• پرتودرمانی
• شیمی‌درمانی
• هورمون‌درمانی
• درمان هدفمند
• ایمونوتراپی

مؤسسه ملی سرطان آمریکا تأکید می‌کند که بیشتر بیماران بر اساس مرحله و ویژگی‌های تومور بیش از یک نوع درمان دریافت می‌کنند.

برنامه دارویی خود را دقیق رعایت کنید

داروهای سرطان ممکن است طبق برنامه‌های بسیار مشخص روزانه، هفتگی یا دوره‌ای تجویز شوند.

بعضی بیماران پس از پایان جراحی، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی هنوز چند سال داروی خوراکی مانند هورمون‌درمانی مصرف می‌کنند.

دارو نباید به دلیل:

• احساس بهبودی
• ترس از عوارض
• توصیه دوستان
• مطالب شبکه‌های اجتماعی

خودسرانه قطع شود.

اگر عوارض دارو شدید است، بهتر است با پزشک درباره:

• تغییر دارو
• تنظیم روش مصرف
• درمان عوارض
• یا گزینه جایگزین

صحبت شود.

برای مثال، در سرطان پستان حساس به هورمون، ادامه هورمون‌درمانی می‌تواند خطر بازگشت سرطان و مرگ ناشی از سرطان پستان را کاهش دهد. مؤسسه ملی سرطان توصیه می‌کند بیمارانی که به دلیل عوارض در ادامه درمان مشکل دارند، قبل از قطع دارو با پزشک درباره گزینه‌های جایگزین صحبت کنند.

عوارض درمان را پنهان نکنید

بعضی بیماران تصور می‌کنند تحمل کردن عوارض بخشی اجتناب‌ناپذیر از درمان سرطان است و نباید پزشک را «با مشکلات کوچک» درگیر کنند.

این دیدگاه صحیح نیست.

بسیاری از عوارض:

• قابل پیشگیری هستند.
• قابل کاهش هستند.
• یا با تغییر درمان قابل کنترل‌اند.

مؤسسه ملی سرطان توصیه می‌کند بیمار تمام عوارض جدید را با تیم درمان مطرح کند؛ زیرا درمان حمایتی می‌تواند شدت بسیاری از آن‌ها را کاهش دهد.

تب در زمان شیمی‌درمانی را جدی بگیرید

بعضی داروهای شیمی‌درمانی تعداد نوتروفیل‌ها را کاهش می‌دهند. در این وضعیت توان سیستم ایمنی برای مقابله با عفونت کمتر می‌شود.

یکی از مهم‌ترین علائم هشدار تب است.

در بیمار تحت درمان سرطان، دمای ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر می‌تواند نشانه عفونت باشد و باید سریعاً با تیم درمان مطرح شود. عفونت در زمان نوتروپنی ممکن است به سرعت جدی شود.

علائم دیگری که باید گزارش شوند عبارت‌اند از:

• لرز
• گلودرد
• سرفه جدید
• سوزش ادرار
• اسهال شدید
• قرمزی اطراف کاتتر
• زخم دهان
• قرمزی یا تورم پوست

پیش از مصرف خودسرانه استامینوفن، ایبوپروفن یا داروی تب‌بر در زمان شیمی‌درمانی با تیم درمان تماس بگیرید؛ زیرا این داروها ممکن است تب را پنهان کنند.

برای پیشگیری از عفونت چه کنیم؟

اقدامات ساده می‌توانند خطر عفونت را کاهش دهند:

• شستن مرتب دست‌ها
• پرهیز از تماس نزدیک با افراد بیمار
• مراقبت صحیح از زخم جراحی
• تمیز نگه داشتن محل کاتتر
• مراقبت از دهان و دندان
• جلوگیری از بریدگی و سوختگی پوست
• شست‌وشوی مناسب مواد غذایی

اگر پزشک محدودیت خاصی برای بیمار تعیین کرده باشد، همان توصیه بر توصیه‌های عمومی اولویت دارد.

مراقبت بعد از جراحی سرطان پستان

پس از جراحی، مراقبت از محل عمل اهمیت زیادی دارد.

بسته به نوع جراحی ممکن است بیمار:

• لامپکتومی
• ماستکتومی
• نمونه‌برداری غدد لنفاوی نگهبان
• تخلیه غدد لنفاوی زیر بغل
• بازسازی پستان

انجام داده باشد.

تیم جراحی باید نحوه:

• مراقبت از زخم
• حمام کردن
• تعویض پانسمان
• فعالیت دست
• ورزش شانه
• و مراقبت از درن

را به بیمار آموزش دهد.

انجمن سرطان آمریکا توصیه می‌کند بیمار قبل از ترخیص بداند چگونه محل عمل و درن را مراقبت کند و چه نشانه‌هایی می‌توانند بیانگر عفونت یا عارضه باشند.

علائم عفونت محل جراحی

در صورت مشاهده موارد زیر باید با تیم جراحی تماس گرفت:

• قرمزی در حال گسترش
• افزایش درد
• تورم جدید
• ترشح چرکی
• ترشح بدبو
• باز شدن زخم
• تب

ترشح بدبو، قرمزی اطراف برش و تب می‌توانند از علائم عفونت محل جراحی باشند.

وجود مایع بعد از جراحی همیشه عفونت نیست

گاهی پس از جراحی مایع شفافی زیر پوست تجمع پیدا می‌کند که به آن سروما گفته می‌شود.

همچنین ممکن است خون زیر بافت جمع شود و هماتوم ایجاد کند.

وجود تورم بعد از جراحی الزاماً به معنای عفونت نیست، اما اگر:

• تورم رو به افزایش باشد.
• درد شدید ایجاد شود.
• پوست قرمز شود.
• تب ایجاد شود.

باید پزشک بیمار را بررسی کند.

مراقبت از درن بعد از جراحی

بعضی بیماران پس از ماستکتومی یا جراحی‌های دیگر با درن ترخیص می‌شوند.

در این شرایط باید طبق آموزش جراح:

• محل ورود درن تمیز نگه داشته شود.
• حجم ترشح ثبت شود.
• از کشیده شدن لوله جلوگیری شود.
• تغییر رنگ یا بوی ترشح بررسی شود.

زمان خارج کردن درن را جراح بر اساس میزان ترشح و روند بهبود تعیین می‌کند.

حرکت دادن دست بعد از جراحی را فراموش نکنید

پس از جراحی پستان یا زیر بغل ممکن است بیمار به دلیل درد از حرکت دادن دست خودداری کند.

بی‌حرکتی طولانی می‌تواند موجب:

• خشکی شانه
• کاهش دامنه حرکت
• ضعف عضلات

شود.

تیم جراحی معمولاً ورزش‌های ساده و زمان شروع آن‌ها را آموزش می‌دهد.

اگر بیمار جراحی گسترده، بازسازی پستان یا عارضه خاصی داشته باشد، زمان شروع ورزش باید با جراح هماهنگ شود. انجمن سرطان آمریکا نیز شروع تدریجی حرکت و ورزش دست را بخشی از مراقبت پس از ماستکتومی می‌داند.

لنف‌ادم بعد از سرطان پستان چیست؟

بعد از برداشتن یا آسیب دیدن غدد لنفاوی زیر بغل ممکن است تخلیه مایع لنفاوی مختل شود و در:

• دست
• بازو
• پستان
• یا دیواره قفسه سینه

تورم ایجاد شود.

به این وضعیت لنف‌ادم گفته می‌شود.

این مشکل ممکن است:

• بلافاصله پس از درمان
• چند ماه بعد
• یا حتی سال‌ها بعد

ظاهر شود.

علائم اولیه لنف‌ادم

نشانه‌های اولیه ممکن است شامل:

• احساس سنگینی دست
• تورم انگشتان
• تنگ شدن انگشتر
• تنگ شدن لباس در یک دست
• احساس کشیدگی پوست
• کاهش انعطاف دست
• تغییر اندازه یک بازو نسبت به طرف دیگر

باشند.

در صورت مشاهده این علائم بهتر است ارزیابی زودهنگام انجام شود؛ زیرا کنترل لنف‌ادم در مراحل ابتدایی معمولاً آسان‌تر است.

آیا بعد از برداشتن غدد لنفاوی نباید دست را حرکت داد؟

خیر.

در گذشته به بسیاری از بیماران توصیه می‌شد از ورزش یا فعالیت دست خودداری کنند، اما امروزه شواهد نشان می‌دهند ورزش تدریجی و کنترل‌شده معمولاً ایمن است و حتی ممکن است عملکرد دست و علائم لنف‌ادم را بهتر کند.

تمرین مقاومتی باید:

• به‌آرامی شروع شود.
• به‌تدریج افزایش پیدا کند.
• و در افراد دارای لنف‌ادم زیر نظر متخصص مناسب انجام شود.

از پوست دست در معرض لنف‌ادم مراقبت کنید

آسیب و عفونت پوست می‌تواند لنف‌ادم را تشدید کند.

بنابراین بهتر است:

• هنگام باغبانی دستکش پوشیده شود.
• پوست خشک مرطوب نگه داشته شود.
• بریدگی و سوختگی سریع درمان شود.
• علائم عفونت مانند قرمزی و گرمی جدی گرفته شود.

در فردی که لنف‌ادم ایجادشده دارد، بهتر است در صورت امکان فشارخون و خون‌گیری از دست مقابل انجام شود و توصیه اختصاصی درمانگر لنف‌ادم رعایت شود.

آیا ماساژ لنفاوی را می‌توان خودسرانه انجام داد؟

بهتر است ابتدا تکنیک صحیح توسط فیزیوتراپیست یا درمانگر آموزش‌دیده لنف‌ادم آموزش داده شود.

ماساژ لنفاوی با ماساژ محکم عضلات متفاوت است.

درمان کامل لنف‌ادم ممکن است شامل:

• مراقبت پوست
• ورزش
• بانداژ یا پوشش فشاری
• تخلیه لنفاوی دستی

باشد.

مراقبت از پوست در زمان پرتودرمانی

پرتودرمانی پستان ممکن است باعث:

• قرمزی
• خشکی
• خارش
• حساسیت
• تغییر رنگ
• پوسته‌ریزی

پوست شود.

شدت واکنش پوستی در افراد مختلف متفاوت است.

برای مراقبت بهتر:

• پوست با ملایمت شسته شود.
• محل پرتودرمانی مالش داده نشود.
• از لباس نرم و آزاد استفاده شود.
• محصول پوستی فقط با تأیید تیم پرتودرمانی استفاده شود.
• پوست از آفتاب محافظت شود.

محصولی که برای یک بیمار توصیه شده ممکن است برای بیمار دیگر مناسب نباشد.

هورمون‌درمانی را خودسرانه قطع نکنید

بعضی سرطان‌های پستان دارای گیرنده هورمونی مثبت هستند و ممکن است بیمار برای چند سال داروهایی مانند:

• تاموکسیفن
• آناستروزول
• لتروزول
• اگزمستان

دریافت کند.

عوارضی مانند:

• گرگرفتگی
• تعریق شبانه
• خشکی واژن
• کاهش میل جنسی
• خستگی
• درد مفاصل

می‌توانند ادامه درمان را برای بیمار دشوار کنند.

اما قبل از قطع دارو باید با انکولوژیست صحبت شود. در بسیاری از موارد می‌توان عوارض را درمان یا دارو را تغییر داد.

هشدارهای مهم برای مصرف‌کنندگان تاموکسیفن

تاموکسیفن می‌تواند در تعداد کمی از بیماران خطر لخته خون را افزایش دهد.

اگر هنگام مصرف تاموکسیفن موارد زیر ایجاد شدند، باید سریعاً ارزیابی پزشکی انجام شود:

• تورم ناگهانی یک پا
• درد یا قرمزی ساق
• تنگی نفس ناگهانی
• درد قفسه سینه

این علائم می‌توانند نشانه ترومبوز وریدی یا آمبولی ریه باشند.

همچنین خونریزی غیرطبیعی واژن، به‌خصوص بعد از یائسگی، باید به پزشک گزارش شود؛ زیرا تاموکسیفن با افزایش اندک خطر برخی سرطان‌های رحم مرتبط است.

سلامت استخوان در زمان هورمون‌درمانی

داروهای مهارکننده آروماتاز مانند:

• آناستروزول
• لتروزول
• اگزمستان

می‌توانند باعث کاهش تراکم استخوان شوند.

در برخی بیماران ممکن است پزشک:

• سنجش تراکم استخوان
• بررسی ویتامین D
• اصلاح دریافت کلسیم
• ورزش مقاومتی
• یا داروی محافظ استخوان

را توصیه کند.

داروهای مهارکننده آروماتاز با کاهش تراکم استخوان و افزایش احتمال شکستگی مرتبط هستند.

مصرف خودسرانه دوز بالای کلسیم یا ویتامین D بدون بررسی پزشکی ضروری نیست.

تغذیه بیمار سرطان پستان چگونه باید باشد؟

هیچ رژیم غذایی ثابت و یکسانی برای همه بیماران سرطان پستان وجود ندارد.

هدف کلی، تأمین:

• انرژی کافی
• پروتئین کافی
• ویتامین‌ها و مواد معدنی
• مایعات کافی

است.

یک الگوی غذایی سالم معمولاً بر:

• سبزیجات
• میوه‌ها
• غلات کامل
• حبوبات
• منابع مناسب پروتئین
• چربی‌های سالم

تأکید دارد.

در زمان شیمی‌درمانی ممکن است عوارضی مانند:

• تهوع
• تغییر مزه
• زخم دهان
• اسهال
• یبوست
• کاهش اشتها

باعث شوند برنامه غذایی موقتاً تغییر کند.

در این شرایط بهتر است هدف نخست حفظ وزن، قدرت بدن و دریافت کافی مواد مغذی باشد.

آیا قند باعث رشد مستقیم سرطان می‌شود؟

بدن همه سلول‌ها، چه سالم و چه سرطانی، برای انرژی از گلوکز استفاده می‌کند.

حذف کامل کربوهیدرات یا گرسنگی دادن به بدن، درمان سرطان محسوب نمی‌شود.

مؤسسه ملی سرطان تأکید می‌کند هیچ رژیم خاص، ماده غذایی، ویتامین یا مکملی ثابت نشده است که بتواند سرطان را درمان کند یا مانع بازگشت آن شود.

بهتر است تمرکز بر یک رژیم متعادل و حفظ وزن مناسب باشد.

مکمل‌ها و گیاهان دارویی را خودسرانه مصرف نکنید

«طبیعی بودن» یک محصول به معنای بی‌خطر بودن آن نیست.

بعضی:

• مکمل‌ها
• دمنوش‌ها
• گیاهان دارویی
• آنتی‌اکسیدان‌های دوز بالا

ممکن است با درمان سرطان تداخل داشته باشند.

این محصولات می‌توانند جذب، متابولیسم یا دفع بعضی داروهای سرطان را تغییر دهند.

بنابراین بهتر است انکولوژیست یا داروساز از تمام مکمل‌ها و محصولات گیاهی مصرفی بیمار اطلاع داشته باشد.

آیا رژیم کتوژنیک، آبمیوه‌درمانی یا رژیم قلیایی سرطان را درمان می‌کند؟

شواهد معتبر بالینی وجود ندارد که رژیم‌هایی مانند:

• رژیم قلیایی
• رژیم کتوژنیک
• آبمیوه‌درمانی
• روزه‌های طولانی
• مکمل‌های خاص

بتوانند جایگزین درمان استاندارد سرطان شوند.

مؤسسه ملی سرطان تأکید می‌کند هیچ‌یک از رژیم‌ها یا مکمل‌های محبوب ثابت نشده‌اند که سرطان را درمان یا از بازگشت آن جلوگیری کنند.

فعالیت بدنی را تا حد امکان حفظ کنید

در گذشته استراحت طولانی برای بیماران سرطان توصیه می‌شد، اما امروزه فعالیت بدنی متناسب با شرایط بیمار بخش مهمی از مراقبت سرطان است.

ورزش می‌تواند به:

• کاهش خستگی
• کاهش اضطراب و افسردگی
• بهبود خواب
• افزایش قدرت عضلات
• حفظ سلامت استخوان
• بهبود کیفیت زندگی

کمک کند.

پس از پایان درمان، برای بسیاری از بازماندگان سرطان هدف عمومی می‌تواند رسیدن تدریجی به:

• ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه فعالیت متوسط در هفته
• یا ۷۵ تا ۱۵۰ دقیقه فعالیت شدید
• همراه با تمرین قدرتی حداقل دو روز در هفته

باشد.

این اعداد هدف عمومی هستند و بیمار باید بر اساس:

• مرحله درمان
• کم‌خونی
• مشکلات قلبی
• متاستاز استخوانی
• جراحی اخیر
• لنف‌ادم
• ضعف جسمی

برنامه شخصی داشته باشد.

هنگام شیمی‌درمانی چگونه ورزش کنیم؟

در روزهایی که انرژی بیمار کم است، حتی فعالیت‌های کوتاه مانند:

• چند دقیقه راه رفتن
• تمرین‌های تنفسی
• حرکات کششی سبک

می‌توانند بهتر از بی‌تحرکی کامل باشند.

اگر بیمار:

• تب دارد.
• سرگیجه شدید دارد.
• کم‌خونی شدید دارد.
• عفونت فعال دارد.
• یا پزشک محدودیت فعالیت تعیین کرده است،

باید برنامه ورزش اصلاح شود.

خستگی ناشی از سرطان را جدی بگیرید

خستگی سرطان فقط «کمبود خواب» نیست.

ممکن است ناشی از:

• خود بیماری
• شیمی‌درمانی
• پرتودرمانی
• کم‌خونی
• کمبود تغذیه
• اختلال خواب
• افسردگی
• داروها

باشد.

اگر خستگی شدید یا جدید است باید به پزشک گفته شود.

فعالیت بدنی سبک تا متوسط یکی از روش‌هایی است که در بسیاری از بیماران می‌تواند به کاهش خستگی سرطان کمک کند.

سلامت روان به اندازه سلامت جسم اهمیت دارد

ترس، اضطراب، گریه، عصبانیت یا نگرانی از آینده پس از تشخیص سرطان غیرمعمول نیست.

بیمار ممکن است درباره:

• مرگ
• بازگشت سرطان
• تغییر ظاهر بدن
• روابط عاطفی
• شغل
• هزینه درمان
• فرزند
• آینده خانواده

نگران باشد.

مؤسسه ملی سرطان تأکید می‌کند درمان سرطان پستان می‌تواند اثرات جسمی و عاطفی قابل‌توجهی داشته باشد و حمایت روانی بخشی از مراقبت سرطان است.

اگر اضطراب یا افسردگی باعث اختلال جدی در:

• خواب
• غذا خوردن
• فعالیت روزمره
• ادامه درمان

شده است، بهتر است از روان‌شناس، روان‌پزشک یا متخصص روان‌انکولوژی کمک گرفته شود.

تغییر تصویر بدن طبیعی است

برداشتن بخشی یا تمام پستان، ریزش مو، اسکار جراحی، تغییر وزن و تغییرات ناشی از درمان می‌توانند احساس فرد نسبت به بدن خود را تغییر دهند.

برخی بیماران بعد از جراحی:

• اعتمادبه‌نفس کمتری دارند.
• از نگاه کردن به محل عمل اجتناب می‌کنند.
• احساس فقدان دارند.
• در رابطه عاطفی خود دچار نگرانی می‌شوند.

این احساسات قابل گفتگو و درمان هستند و نباید نادیده گرفته شوند.

سلامت جنسی را می‌توان با پزشک مطرح کرد

درمان سرطان پستان ممکن است باعث:

• کاهش میل جنسی
• خشکی واژن
• درد هنگام رابطه
• گرگرفتگی
• تغییر تصویر بدن

شود.

هورمون‌درمانی و کاهش سطح استروژن از دلایل مهم این مشکلات هستند.

راهکارهایی مانند روان‌کننده‌های مناسب، مرطوب‌کننده‌های واژینال و درمان‌های دیگر می‌توانند کمک‌کننده باشند؛ اما به‌خصوص در سرطان پستان حساس به هورمون، محصولات هورمونی واژینال یا سیستمیک نباید بدون مشورت با انکولوژیست استفاده شوند.

باروری را قبل از شروع درمان مطرح کنید

بعضی درمان‌های سرطان می‌توانند عملکرد تخمدان‌ها و قدرت باروری را موقت یا دائمی تحت تأثیر قرار دهند.

اگر داشتن فرزند بیولوژیک در آینده برای بیمار اهمیت دارد، بهتر است پیش از شروع شیمی‌درمانی یا سایر درمان‌های مؤثر بر باروری درباره روش‌های حفظ باروری صحبت شود.

مؤسسه ملی سرطان توصیه می‌کند این گفتگو قبل از درمان انجام شود؛ زیرا بعضی روش‌های حفظ باروری باید قبل از اولین دوره درمان آغاز شوند.

گزینه‌ها بسته به شرایط ممکن است شامل:

• فریز تخمک
• فریز جنین
• روش‌های دیگر حفظ باروری

باشند.

بارداری بعد از سرطان پستان امکان‌پذیر است؟

در بسیاری از بیماران بله.

شواهد موجود نشان نمی‌دهند بارداری پس از درمان سرطان پستان به‌طور کلی باعث افزایش خطر بازگشت بیماری شود. بااین‌حال زمان مناسب بارداری باید کاملاً فردی تعیین شود.

در بیمارانی که هورمون‌درمانی طولانی‌مدت دریافت می‌کنند، برای اقدام به بارداری ممکن است نیاز به قطع موقت درمان طبق برنامه انکولوژیست باشد.

هورمون‌درمانی را برای بارداری خودسرانه قطع نکنید.

روش جلوگیری از بارداری را با پزشک هماهنگ کنید

برخی درمان‌های سرطان می‌توانند برای جنین آسیب‌زا باشند.

از طرف دیگر همه روش‌های هورمونی جلوگیری از بارداری برای همه بیماران سرطان پستان مناسب نیستند.

بنابراین در دوران درمان باید روش پیشگیری از بارداری با:

• انکولوژیست
• و متخصص زنان

هماهنگ شود.

پیگیری منظم بعد از پایان درمان ضروری است

پایان شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی به معنای پایان مراقبت پزشکی نیست.

پس از درمان باید یک برنامه پیگیری وجود داشته باشد.

این برنامه بر اساس:

• نوع سرطان
• مرحله
• درمان‌های انجام‌شده
• سن
• وضعیت سلامت

تنظیم می‌شود.

پیگیری ممکن است شامل:

• معاینه بالینی
• ماموگرافی
• MRI در افراد منتخب
• بررسی عوارض دیررس
• بررسی سلامت استخوان
• ارزیابی لنف‌ادم

باشد.

همه بیماران به سی‌تی‌اسکن و آزمایش‌های مکرر نیاز ندارند

برنامه پیگیری باید توسط انکولوژیست تعیین شود.

انجام خودسرانه و مکرر:

• سی‌تی‌اسکن
• PET Scan
• تومورمارکر
• آزمایش‌های متعدد

در فرد بدون علامت الزاماً به معنای مراقبت بهتر نیست.

نوع تصویربرداری و فاصله آن باید براساس نوع و مرحله سرطان و وضعیت بیمار تعیین شود.

مدارک پزشکی خود را نگهداری کنید

بهتر است بیمار یک پرونده منظم شامل موارد زیر داشته باشد:

• گزارش پاتولوژی
• نتیجه ER، PR و HER2
• گزارش جراحی
• نوع شیمی‌درمانی
• دوز و محل پرتودرمانی
• داروهای هورمونی
• حساسیت‌های دارویی
• نتیجه آزمایش ژنتیک
• تصاویر و گزارش‌های مهم

پس از پایان درمان نیز دریافت برنامه مراقبت پس از سرطان یا Survivorship Care Plan مفید است. این برنامه خلاصه‌ای از درمان و برنامه پیگیری آینده است.

علائم جدید را نادیده نگیرید؛ اما از هر علامتی هم نترسید

هر درد یا خستگی بعد از سرطان به معنای بازگشت بیماری نیست.

بااین‌حال علائم جدید، مداوم یا رو به بدتر شدن باید گزارش شوند.

از جمله:

• توده جدید در پستان یا زیر بغل
• تغییر جدید پوست پستان
• درد استخوانی مداوم و غیرمعمول
• کاهش وزن غیرقابل‌توضیح
• تنگی نفس جدید
• سردرد یا علائم عصبی مداوم
• تورم جدید دست یا بازو

پزشک براساس نوع علامت تصمیم می‌گیرد آیا آزمایش یا تصویربرداری لازم است.

چه علائمی نیازمند تماس سریع با تیم درمان هستند؟

در طول درمان سرطان پستان، موارد زیر نیازمند توجه ویژه‌اند:

• تب ۳۸ درجه یا بالاتر در بیمار تحت شیمی‌درمانی
• لرز شدید
• تنگی نفس جدید
• درد قفسه سینه
• خونریزی قابل‌توجه
• استفراغ یا اسهال شدید و مداوم
• کم‌آبی
• کاهش سطح هوشیاری
• قرمزی، تورم یا چرک محل جراحی
• تورم ناگهانی یک پا
• تورم سریع دست یا بازو
• واکنش حساسیتی شدید
• ناتوانی در خوردن یا نوشیدن

نوع داروی بیمار می‌تواند هشدارهای اختصاصی دیگری نیز داشته باشد؛ بنابراین شماره تماس مرکز درمان باید همیشه در دسترس باشد.

چه زمانی باید مستقیماً به اورژانس مراجعه کرد؟

علائمی مانند موارد زیر می‌توانند اورژانسی باشند:

• تنگی نفس شدید یا ناگهانی
• درد قفسه سینه
• کاهش هوشیاری
• علائم سکته مغزی
• خونریزی شدید
• واکنش حساسیتی همراه با تورم صورت یا مشکل تنفس
• تب همراه با بدحالی شدید در زمان شیمی‌درمانی

در این شرایط نباید منتظر نوبت بعدی انکولوژی بود.

خانواده چگونه می‌تواند کمک کند؟

حمایت خانواده فقط به انجام کارهای روزمره محدود نیست.

اعضای خانواده می‌توانند:

• بیمار را در جلسات مهم همراهی کنند.
• سؤالات را یادداشت کنند.
• داروها و نوبت‌ها را منظم کنند.
• علائم جدید را ثبت کنند.
• در تغذیه و فعالیت بدنی کمک کنند.
• بدون تحمیل نظر، به تصمیم بیمار احترام بگذارند.

بیمار همچنان باید تا حد امکان در تصمیم‌های مربوط به بدن و درمان خود نقش اصلی داشته باشد.

باورهای اشتباه رایج در سرطان پستان

«اگر موهایم ریخته یعنی درمان حتماً مؤثر است»

خیر. ریزش مو به نوع دارو وابسته است و شدت آن نشان‌دهنده میزان موفقیت درمان نیست.

«اگر شیمی‌درمانی عارضه زیادی نداشته باشد یعنی دارو کار نمی‌کند»

خیر. شدت عوارض جانبی معیار اثربخشی درمان نیست.

«همه بیماران سرطان پستان باید ماستکتومی شوند»

خیر. انتخاب نوع جراحی به مرحله، اندازه و محل تومور و سایر عوامل بستگی دارد.

«بعد از جراحی نباید دست سمت عمل را حرکت داد»

خیر. حرکت تدریجی و تمرین مناسب معمولاً برای جلوگیری از خشکی شانه اهمیت دارد.

«مکمل‌های گیاهی چون طبیعی هستند، مشکلی ایجاد نمی‌کنند»

خیر. بعضی مکمل‌ها می‌توانند با داروهای سرطان تداخل داشته باشند.

«سرطان پستان یعنی دیگر نباید ورزش کرد»

خیر. فعالیت بدنی متناسب با شرایط بیمار معمولاً مفید است.

«هر تورم دست بعد از جراحی طبیعی است»

خیر. تورم جدید یا رو به افزایش باید از نظر لنف‌ادم یا سایر علل بررسی شود.

سؤالات متداول

بیمار سرطان پستان چه غذایی بخورد؟

رژیم متعادل شامل سبزیجات، میوه، غلات کامل و پروتئین کافی مناسب است. در دوره درمان باید برنامه غذایی با عوارضی مانند تهوع، زخم دهان یا کاهش اشتها تطبیق داده شود.

چه غذایی سرطان پستان را از بین می‌برد؟

هیچ ماده غذایی یا رژیم خاصی ثابت نشده است که بتواند سرطان را درمان کند یا جایگزین درمان پزشکی شود.

آیا بیمار سرطان پستان می‌تواند ورزش کند؟

در بسیاری از موارد بله. فعالیت باید متناسب با وضعیت عمومی، نوع درمان و عوارض بیمار باشد و به‌تدریج افزایش پیدا کند.

آیا درد مفصل هنگام مصرف هورمون‌درمانی طبیعی است؟

مهارکننده‌های آروماتاز می‌توانند درد یا خشکی مفاصل ایجاد کنند. اگر عارضه آزاردهنده است، پزشک ممکن است راهکارهایی برای کنترل آن یا تغییر درمان پیشنهاد کند. دارو نباید خودسرانه قطع شود.

آیا بعد از جراحی پستان خطر لنف‌ادم وجود دارد؟

بله، به‌خصوص اگر غدد لنفاوی زیر بغل برداشته شده یا ناحیه تحت پرتودرمانی قرار گرفته باشد. احتمال خطر در همه بیماران یکسان نیست.

اگر دستم کمی متورم شد صبر کنم؟

بهتر است تورم جدید، احساس سنگینی یا تغییر اندازه دست زود ارزیابی شود. درمان لنف‌ادم در مراحل ابتدایی معمولاً آسان‌تر است.

آیا مصرف مکمل ویتامین در زمان شیمی‌درمانی مجاز است؟

فقط پس از هماهنگی با تیم درمان. بعضی مکمل‌ها و آنتی‌اکسیدان‌های با دوز بالا ممکن است با درمان سرطان تداخل داشته باشند.

آیا بعد از سرطان پستان می‌توان باردار شد؟

برای بسیاری از بیماران امکان‌پذیر است، اما زمان بارداری و احتمال قطع موقت هورمون‌درمانی باید با انکولوژیست و متخصص باروری برنامه‌ریزی شود.

آیا تاموکسیفن را می‌توان به دلیل گرگرفتگی قطع کرد؟

خودسرانه خیر. بسیاری از عوارض قابل مدیریت هستند و گاهی امکان تغییر درمان وجود دارد. ابتدا با انکولوژیست صحبت کنید.

آیا بعد از تمام شدن درمان هنوز باید به انکولوژیست مراجعه کرد؟

بله. پیگیری منظم برای بررسی عود بیماری، عوارض دیررس درمان و سلامت عمومی ضروری است.

جمع‌بندی و توصیه نهایی

مراقبت از بیمار سرطان پستان فقط به دریافت شیمی‌درمانی، جراحی یا پرتودرمانی محدود نمی‌شود.

بیمار باید نوع سرطان، مرحله بیماری و وضعیت گیرنده‌های ER، PR و HER2 خود را بداند و برنامه درمان را دقیق دنبال کند.

عوارض درمان نباید پنهان شوند. تب در زمان شیمی‌درمانی، عفونت محل جراحی، تنگی نفس، درد قفسه سینه، تورم ناگهانی دست یا پا و علائم غیرعادی باید سریعاً گزارش شوند.

بعد از جراحی نیز مراقبت صحیح از زخم، درن، حرکت تدریجی شانه و توجه به علائم لنف‌ادم اهمیت زیادی دارد.

در بیمارانی که هورمون‌درمانی دریافت می‌کنند، ادامه منظم دارو نقش مهمی در کاهش خطر بازگشت سرطان دارد. عوارضی مانند گرگرفتگی، خشکی واژن، درد مفاصل یا تغییرات استخوانی باید درمان شوند؛ نه اینکه بیمار به‌تنهایی داروی خود را قطع کند.

تغذیه متعادل، فعالیت بدنی مناسب، حفظ وزن سالم، مراقبت از سلامت استخوان و پرهیز از مکمل‌ها و رژیم‌های تأییدنشده نیز بخشی از مراقبت جامع بیمار هستند.

برای بیماران جوان‌تر، موضوع باروری باید ترجیحاً پیش از شروع درمان مطرح شود. سلامت روان، تصویر بدن و مشکلات جنسی نیز بخش واقعی و مهمی از تجربه سرطان پستان هستند و درخواست کمک برای آن‌ها کاملاً بخشی از درمان پزشکی محسوب می‌شود.

پس از پایان درمان نیز پیگیری متوقف نمی‌شود. داشتن یک برنامه مشخص برای معاینات، تصویربرداری‌های لازم و بررسی عوارض دیررس اهمیت زیادی دارد.

در نهایت مهم‌ترین اصل این است:

هیچ دو بیمار سرطان پستان دقیقاً شبیه یکدیگر نیستند؛ برنامه درمان، تغذیه، ورزش، مراقبت و پیگیری باید بر اساس شرایط همان بیمار تنظیم شود.

توجه: این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شده است و جایگزین توصیه انکولوژیست، جراح، پرتودرمانگر یا سایر اعضای تیم درمان سرطان نیست. تغییر یا قطع هر داروی سرطان باید فقط با هماهنگی پزشک انجام شود.

منابع

1. مؤسسه ملی سرطان آمریکا – مراحل سرطان پستان
   NCI – Breast Cancer Stages
2. مؤسسه ملی سرطان آمریکا – درمان سرطان پستان بر اساس مرحله
   NCI – Breast Cancer Treatment by Stage
3. مؤسسه ملی سرطان آمریکا – آزمایش بیومارکرهای سرطان پستان
   NCI – Breast Cancer Biomarker Tests
4. مؤسسه ملی سرطان آمریکا – زندگی با سرطان پستان و مراقبت پس از درمان
   NCI – Breast Cancer Survivorship